PDA

توجه ! این یک نسخه آرشیو شده میباشد و در این حالت شما عکسی را مشاهده نمیکنید برای مشاهده کامل متن و عکسها بر روی لینک مقابل کلیک کنید : نگاهی به تاریخچه فرش سیستان,صنایع دستی سیستانیان



سیستانیهای گلستان
چهارشنبه ۰۴ اردیبهشت ۹۲, ۲۲:۳۸
مقدمه
صنایع دستی ایران به عنوان یکی از سه قطب برتر صنایع دستی جهان که ضمناً از حیث تنوع رشته*های صنایع دستی با 151 رشته*ی تولیدی در رأس همه ممالک جهان قرار دارد دارای زوایای ناشناخته ضمناً ارتباطاتی از لحاظ امکان تلفیق رشته*های صنایع دستی با یکدیگر می*باشد که به*راستی جای تحقیق و بررسی*های ژرف، دقیق و کارشناسانه دارد.
هنر قالی بافی سیستان که ظرافت، زیبایی، تنوع طرح و رنگ*آمیزی آن هر بیننده اهل ذوقی را به تحسن وا می*دارد علی*رغم سابقه، قدمت و پیشنه*اش هنوز هم هنری است ناشناخته حتی در داخل کشورمان چرا که زحمت و دشواری کار و ضمناً ذوق و هنری که صرف پدید آمدن آن می*شود برای کمتر کسی جز اهل فن و خبرگان هنر شناخته شده است لذا بر پژوهشگران متعهد ایرانی است که این هنر بی*همتا و این صنعت دستی اصیل و ارزنده را به علاقه**مندان هنرهای سنتی ایران در داخل و خارج کشور بیش از پیش بشناسانند تا از این رهگذر نسبت به هنرمندان پرمایه ولی بی*ادعای آن ادای دین شود.
موقعیت جغرافیایی استان سیستان*وبلوچستان
استان سیستان*وبلوچستان با وسعتی حدود 187502 کیلومتر مربع، در جنوب شرقی ایران واقع شده است این استان پهناور از شرق با کشور پاکستان و افغانستان مرز مشترک و از جنوب با دریای عمان مرز آبی دارد، از شمال و شمال غربی به استان خراسان جنوبی و از غرب با استان*های کرمان و هرمزگان همجوار است. استان سیستان*وبلوچستان به لحاظ وسعت بزرگترین استان*های کشور می*باشد که از دو ناحیه تشکیل یافته که از لحاظ طبیعی کاملاً با یکدیگر متفاوتند.
1ـ ناحیه سیستان که با 8117 کیلومتر مربع وسعت در قسمت شمالی استان واقع شده و حوزه مسطح و مسدودی است که از آبرفت*های دلتای قدیمی و فعلی رود هیرمند تشکیل شده است.
2ـ ناحیه بلوچستان به مساحت 179385 کیلومتر مربع، منطقه وسیع کوهستانی است که حد شمالی آن کویر لوت و حد جنوبی آن دریای عمان است.
معرفی ویژگی*های اجتماعی سیستان*وبلوچستان
معرفی ویژگی*های اجتماعی سیستان
زبان مردم سیستان:
زبان مردم سیستان فارسی و بلوچی است پیش از این زبانی به نام زبان زوالی نیز در سیستان رواج داشته است زبان فارسی دوم سیستان فارسی دری می*باشد که به*صورت شکسته تلفظ می*گردد و به لهجه سیستانی معروف است و در زبان مردم و زبان انگلیسی قرار گرفته و در بعضی موارد، لغات و کلماتی از این زبان*ها نیز استعمال می*شود.
اخلاق و عادات مردم سیستان:
مردم سیستان، متدین، اهل عصمت و طهارت، مهربان و جوانمرد، صدیق و راستگو، شجاع و ساده*دل و پاک اندیشمند به زندگی ساده و بی*آلایش سخت عادت کرده و در میهمان*نوازی شهره بر این باورند که روزی میهمان از پیشانی و اقبال خودش است. مردم سیستان رعایت احترام و حفظ اعتبار افراد سالخورده را می*کنند و آنچه از روابط خانوادگی در مردم سیستان محترم شمرده می*شود احترام به پدر و مادر و دیگران است.
مردم سیستان در تعلیم علم کوشا هستند و اکثر جوانان برای دستیابی به مدارج بالای علمی تلاش بسیاری می*کنند.
اعیاد و جشن*ها مردم سیستان:
کلیه اعیاد مورد توجه مردم سیستان می*باشد، عید قربان،* عید مبارک فطر، عید غدیر خم را مانند سایر مسلمانان گرامی می*دارند و عید نوروز را هم جشن می*گیرند.
مردم سیستان روز نوروز را به کوه خواجه می*روند و در بزرگداشت این روز خصومت کدورت را شخصاً یا با وساطت ریش*سفیدان از بین می*برند و آشتی می*کند. بیشتر دانشمندان بر این عقیده اند که سیستانیان واقعی اصیل ترین افراد ایرانی و از نژاد آریایی هستند و می توان گفت یگانه بازماندگان نژادد قدیم آریایی همین سیستانیانند که بهتر از سایر نقط زبان و خصوصیات کلی ایرانیان را در دوره هخامنشی حفظ کرده اند.
دین مردم سیستان:
در حال حاضر بیشتر مردم سیستان پیرو دین مبین اسلام با اکثریت شیعه اثنی عشر و اقلیت سنی می باشند.
معرفی ویژگی*های اجتماعی بلوچستان
زبا ن مردم بلوچستان:
زبان قبایل بلوچ را « بلوچی» می گویند. زبان مزبور از نظر تکنیکی به شاخه ایرانی آریا و هند اروپایی ارتباط داده شده است. لهجه بلوچی به تحقیق از جمله گویش های مهم ایران است و از این جهت که بر اثر دشواری رفت و آمد در تمام قرن های گذشته و نا آمیختگی با دیگر لهجه ها صورت اصلی کلمات و لغات اصیل را نگهداشته از نظر زبان شناسی ریشه بسیاری از واژه ها و سابقه برخی اصطلاحات رایج در زبان فارسی از منابع مهم و در خور اعتبار است و شگفت نیست که کلمات بسیاری در لهجه پاک و اصیل بلوچی همان گونه که ساکنان کناره های جنوبی کویر مرکزی در لهجه گویش پاکیزه و نا آمیخته خود بکار برند، تلفظ می شود.
لباس مردم بلوچ:
لباس مردان بلوچ
1-شال؛ که نوعی سرداری بوده که از پارچه چشمی تهیه شده است.
2-سَرین بند؛پارچه ای که در سایر ولایت ها کمربند نامیده می شود.
3-شلوار؛به عقیده خودشان شلواری است که از زمان اشکانیان می پوشیده اند.
لباس زنان بلوچ
1-چادر؛ که آن را سَریک،مَهنا یا مقنعه م ینامند و چادر سالخوردگان از پارچه سیاه و چادر زنان جوان از پارچه های رنگارنگ دوخته شده است.
2-جامَک؛عبارت است از تن پوشی گشاد و دراز دارای آستین های بلند که با ظرافت و زیبایی خاصی سوزن کاری شده است.
اعیاد و جشن مردم بلوچ
بزرگترین عیدها بین مردم بلوچ و اهل سنت ، عید اضحی و عید فطر است.عید نوروز در درجه دوم اهمیت قرار دارد و به دلیل اینکه مردم بلوچ در امور مذهبی جدی و دقیق می باشند؛ عید های مذهبی را بر عیدهای ملی ترجیح می دهند.

قالی بافی از صنایع خاص سیستان است و یکی از اصیل ترین انواع قالی در کشور ما اختصاص به این منطقه دارد که متاسفانه به علت عدم توجه به این هنر و نیز اطلاعات اندک و گاه نادرست، کمتر نامی از قالی سیستان آمده است. بافت های منطقه الهام گرفته از هنر سکاها است و قدمت آن به 2 هزار سال پیش برمی گردد. در نخستین نوشته های اسلامی نیز به شهرت و ارزش بافته های ابریشمی و پشمی سیستان اشاره شده است.
قالی بافی در سیستان اختصاص به زنان داشته و در گذشته زنان در کنار کارهای خانه ، در ایام فراغت روی دارهای زمینی که در خانه هایشان بر پا می کردند شروع به بافت قالیچه می کردند.
شیوه بافت در منطقه سیستان گره ی فارسی یا نا متقارن است که بر روی دارهای افقی بافته می شود و با دست و بدون قلاب انجام می گیرد.تعداد معدودی از بافندگان هستند که با قلاب و به روش ترکی گره می زنند. البته این شیوه و استفاده از قلاب برای دارهای عمودی که توسط شرکت های سهامی فرش به بافندگان واگذار می شود نیز مورد استفاده قرار می گیرد.بافت قالیچه های محلی منطقه بدون نقشه ی ذهنی بافته می شود طبق روال سابق روی دارهای افقی که در آن چله کشی جدا انجام می شود صورت می گیرد. بافنده پس از آماده کردن مواد اولیه و چله کشی بر روی دار زمینی شروع به بافت می نماید.ابتدا قالی و قالیچه را گلیم بافی کرده و پس از آن شروع به گره زدن می کند. موی بز به علت آنکه دوام و استحکام زیادی دارد در گل قالیچه های محلی منطقه ی سیستان ، اعم از قالیچه های بلوچی و یا فارس استفاده می شود و هر چند رج که بافته شد با قیچی های مخصوص روگیری می شود.
مواد اولیه
فرش سیستان که اکنون تقریباُ منحصر به قالی گستردنی است، دارای سه نوع ماده اولیه است:
پشم که خود دو گونه است
1-پشم محلی: گرفته از پشم گوسفندانی که اغلب پشمی سفید و خوش جنس دارند، آن را می چینند و خود می ریسند. این رشته دست ریس است که امروزه آن را به شهر می آورند و به رنگرز می دهند. رنگرز آن را با رنگ های وارداتی شیمیایی رنگ می کند در این موارد برای پرز قالی از پشم، اما در تار و پود گاهی از نخ استفاده می شود و استفاده از نخ رو به توسعه است.
2-پشم بازاری: در بازار زابل برای هر قالی در حدود نیم کیلو هم که اغلب محصول خراسان است. جنس این پشم قابل مقایسه با پشم محلی نیست اما در فروش چندان تفاوتی با آن ندارد. فرشی که با چنین پشمی بافته می شود از نظر دوام قابل مقایسه با فرشی که با پشم بومی بافته شده است نیست.
3-نخ : از محصولات کارخانه های ریسندگی که از مشهد به سیستان آورده می شده است.
4-مو : در بازار زابل برای هر قالی در حدود نیم کیلو هم مو(موی بز ریسیده)فروخته می شود.زیرا اکنون لوار همه قالی های سیستانی موئین است(حصوری.فرش سیستانی:55)
نقش در قالی سیستانی
نقش های مورد استفاده در سیستان به دو دسته تقسیم می شود. یک دسته نقش های ذهنی رایج می باشد که دارای اسامی مختلف بوده و دسته دیگر نقش هایی که از خارج منطقه وارد می شوند.
1-نقش های ذهنی: این نقش ها و طرح ها در ردیف طرح های ایلی قرار گرفته و عبارتند از:

الف) طرح های گلدانی: دارای خطوط هندسی و به شکل گلدان است و بیشتر قالیچه های محلی در منطقه با این طرح بافته می شود.
ب) گل چینی (مدد خانی): طرحی چند ضلعی است که در گل قالیچه تکرار می شود و از طرح های اصیل سیستان است. در حال حاضر از این طرح زیاد استفاده نمی شود.
ج) گل چِتیُک: این طرح شامل گلهای نوک تیزی می باشد که در کل زمینه ی قالی تکرار نمی شود.
د) فَتحُ الهی: این طرح بیشتر در روستای تپه واقع در پشت آب سیستان بافته می شود.
ه) گل پَنجه ای: شامل طرح های لوزی شکل دانه دار می باشد که در کل سطح قالی تکرار می شود و دارای دو حاشیه کوچک ویک حاشیه بزرگ می باشد.
و) طرح کاشانی: این طرح اختصاصاً در روستای گوری از توابع شهرکی و نارویی سیستان بافته می شود و طرح عبارت است از دو ترنج لوزی شکل در وسط و لچک هایی در گوشه ی قالی.
ی) گل قندانی: این طرح عبارت است از چندین شکل قندانی که در داخل این قندان ها دسته گلهایی بافته می شود.
2- نقش هایی که از خارج منطقه وارد می شود
این نقش ها به صورت سفارشی توسط شرکت فرش صنایع دستی و شرکت تعاونی فرش دستباف زابل وابسته به جهاد سازندگی وارد شده و در اختیار بافندگان قرار می گیرد. از آن جمله می توان طرح شاه عباسی، طرح های اسلیمی، طرح بوته ای، طرح درختی و گلفرنگ و طرح ماهی در هم را نام برد( سالاری. 1373.:80)
رنگرزی
در منطقه سیستان از آنجایی که بافت قالیچه رواج زیادی دارد. بطور کلی خامه مورد استفاده در خود محل رنگ آمیزی می شود. در گذشته برای رنگ امیزی از مواد رنگی محلی استفاده می شد و رنگرزی توسط رنگ ارزان محلی صورت می گرفت.در رنگرزی سنتی از چُغُک،گُل گَز، ناش(پوست انار)، برگ تاک،پوست کالَک،کُوکنار،زعفران، مُشلَگ، پِامَک زمی و بالا خره رودُنگ(روناس) و به عنوان دندانه از زاک(زاج سفید)،ثار(زاج سیاه) و اکسید آهن استفاده شده است.طرز رنگرزی کم و بیش مثل دیگر مواد ایران بوده است.مثل: شستن پشم درآب رود، جوشاندن پشم با رنگدانه به میزان معین و شستن پشم بعد ازرنگرزی و آفتاب دادن آن درقدیم، احتمالا از پوست گردو، زردچوبه و مواد دیگر استفاده می شده که اکنون فراموش شده و موارد بالا را هم پیران به سختی به یاد می آورند.(حصوری.فرش سیستان:56).
امروزه با افزایش تعداد بافنده ها و فراوانی رنگ های شیمیایی و دسترسی کم به مواد رنگی طبیعی، رنگ آمیزی خامه ها به وسیله ی این دو نوع مواد شیمیایی در کارگاه های رنگرزی صورت می گیرد.خامه هایی که توسط سازمان های دست اندکار قالی بافی به بافنده تحویل م یشود در خارج از منطقه رنگ آمیزی شده و به منطقه وارد و استفاده می گردد. فقط شرکت فرش در زابل کارگاه رنگرزی سنتی دارد.
ابعاد قالی های دستباف سیستان
قالی و قالیچه هایی که درمنطقه سیستان بافته می شود دارای ابعاد گوناگونی می باشد به طور کلی قالی های دستباف سیستان دارای ابعاد زرع و نیم ، قالیچه(20/2*40/1) و اندازه های سفارشی با ابعاد(1-5/1*20/2)، (20/2*20/2)،(2-3/2*5/2)و عموماً(2*3)؛ که قالی های (2*3) بیشتر تولیدات را درحال حاضردر این منطقه تشکیل می دهد.این قالی ها روی دارهای عمودی و با نقشه های متنوعی بافته می شود. بافت پشتی هم در سیستان رایج بوده و در اندازه های مختلفی بافته می شود.همچنین بافت قالیچه های سجاده ای رواج داشته ولی اکنون کمتر به چشم می خورد و عموماً رو به سوی قالی های دیگر آورده اند (سالاری.1373.:82).
منابع و مواخذ
1-جعفری عباس.1366. شناسنامه جغرافیایی طبیعی ایران. انتشارات؟
2- جمعی از نویسندگان.1342.ایرانشهر. تهران.انتشارات یونسکو.
3- حسین بیگی. 1364. مروری بر صنایع دستی ایران. تهران . انتشارات ققنوس
4-زکی محمد حسن. 1320. تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام. ترجمه محمد خلیلی. تهران.انتشارات اقبال
5- ستوده منوچهر. 1344. حدود العالم. تهران. بنگاه ترجمه و نشر کتاب
6- سیستانی افشارایرج. 1366. نگاهی به سیستان و بلوچستان. تهران. انتشارات صبا
7- عنایت حمید.1364. جی گلاک و سومی هیراموتو گلاک.سیری در صنایع دستی ایران. تهران. انتشارات بانک ملی ایران

گرد آورندگان: شهرام وظیفه دان- همتا سادات موسوی

42d3e78f26a4b20d412==