آسياب بادي سيستان؛آسياب هاي بادي سيستان؛سيستانيان واختراع آسياب بادي؛آسياب بادي اولين اختراع سيستاني ها وآسياب بادي اختراع سيستانيان؛مقاله آسياب باد/در شهر زابل محله آس باد نشان دهنده قدمت آسياب بادي سيستان واختراع آسياب بادي توسط سيستانيان در منطقه كهن سيستان است

آسیا های بادی
آسياهاي بادي

بيشتر تاريخ نگاران، فن*آوري/ تكنولوژي پيدايش آس*هاي بادي را براي نخستين بار توسط ايرانيان و از بخش*هاي خاوري ايران، يعني سيستان و خراسان دانسته*اند، كه از آن سرزمين*ها به كشورهاي اروپايي و ديگر كشورهاي جهان فرستاده شده و هلندي*ها نيز بر اين باورند، آسياي بادي از سيستان به آن جا رفته است.



1- ديرينگي و پيدايشگاه


نخستين نوشته*اي كه از باد آس/ آس بادي ياد كرده است، كتاب هندي «آرتا ساستراي كنتيلا» در 1400 پيش از ميلاد است، و بخش*هايي از آن، درباره*ي بالا آوردن آب است (فرشاد، 99:1376).
درباره*ي زمان پيدايش آسياهاي بادي آگاهي درستي در دست نيست. بيشتر تاريخ*نگاران و جهانگرداني كه در طي سده*ها به ايران سفر كرده*اند، شالوده و آفريدن آسياي بادي را به 1700 پيش از ميلاد، تخمين زده*اند. و برخي نيز، زمان پيدايي آسياهاي بادي را به 200 پيش از ميلاد، نسبت داده*اند (مدرس رضوي، 92:1372). از اوايل دوران اسلامي به بعد، در نوشته*هاي موجود، درباره*ي آسياي بادي، يعني نيرويي كه از آن براي آرد كردن گندم و بالا آوردن آب بهره*گيري مي*شود، سخن گفته شده است (وولف، 256:1372).


ديرين*ترين و درست*ترين مأخذي كه از وجود آسياهاي بادي پيش از يورش مسلمانان به ايران ياد كرده، تاريخ ابن*خلدون، اثر تاريخ نگار برجسته*ي عرب است. بيش*تر پژوهشگران و تاريخ نگاران، در اين كه سيستان پيدايشگاه آسياي بادي است، هم سخن هستند.


ابوالحسن علي* بن حسين مسعودي، نويسنده*ي كتابِ مروج الذهب (332 هـ .ق)، نوشته است:
«ديار سيستان ديار باد و ريگ است و همان شهر است كه گويند بادِ آن جا آسياها بگرداند و آب از چاه كشد و باغ*ها سيراب كند و در همه*ي دنيا شهري نيست كه بيش*تر از آن جا از باد سود برده» (مسعودي، 204:1365)


ابواسحاق استخري، در مسالك و ممالك (340 هـ .ق) درباره*ي سيستان، به ويژه بادهاي سخت آن، نوشته است:

«شهري گرمسير است و درخت خرما دارد، هيچ كوه ندارد و به زمستان آن جا برف نبارد و پيوسته باد سخت وزد و آسيا بر باد ساخته باشند» (استخري، 194:1347).



ابوالقاسم محمد بن حوقل بغدادي، درباره*ي بادها و آسياهاي بادي سيستان، نوشته است:

«در سيستان بادهاي سخت مداوم مي*وزد و به همين سبب در آن جا آسياهاي بادي براي آرد كردن گندم ساخته*اند.» (ابن حوقل، 153:1345).


نويسنده*ي حدود العالم من المشرق الي المغرب (372 هـ .ق) نيز از آسياهاي بادي سيستان، ياد كرده است:
«سيستان ناحيتي است قصبه او را زَرَنگ خوانند … و گرمسير است و آن جا برف نبود (نبارد) و ايشان را آسياهاست بر باد ساخته، و… » (حدود العالم، 102:1362).


نويسنده*ي تاريخ سيستان (445 هـ .ق) ضمن برشمردن ويژگي*هاي سيستان، نوشته است:
«و ديگر آسيا چرخ (باد آس/ آس باد) كنند تا باد بگرداند و آرد كند و به ديگر شهرها ستور بايد يا آسياب آب يا به دست آسيا كنند، و هم از اين چرخ*ها ساخته*اند تا آب كشد از چاه به باغ*ها و به زمين كه از آن كشت كنند چه اگر آب تنگ باشد، و هم*چنين بسيار منفعت از باد گيرند.» (تاريخ سيستان ، 12:1314).




2- ساختار

انصــاري دمشقـي، دانشمند سوري (654-727 هـ .ق)، شرحي درباره*ي ساختمان آسياهاي بادي سيستان نوشته و ديرين*ترين تصور را از آن*ها، ارايه كرده است (وولف، 1372: 256)
تصويري كه دمشقي از آسياي بادي ارايه مي*دهد، با آن چه كه امروزه در ايران ديده مي*شود سازگاري ندارد و ساختمان اصلي، عكس آن چيزي است، كه امروزه وجود دارد.
پره*هاي آسياي بادي در آن زمان در بخش* پايين و سنگ آسيا در بالا قرار داشته و مدلي از آسياي آبي بوده، كه توربين* به جاي آب از باد بهره مي*گرفته است (فرشاد، 102:1376).


از نوشته*ي انصاري دمشقي مي*توان چنين نتيجه*گيري كرد كه:

1) در روزگار پيشين و تا چندي پس از انصاري (مرگ 727 هـ .ق ) ساختمان آسياي بادي در 1952 م/ 1331 ش، هنوز در منطقه كار کاربرد است.

2) دريچه*هاي ورودي باد، بيانگر آشنايي سازندگان سيستاني آسياها با اصول آئروديناميك است.


3) برخلاف ادعاي انصاري، اين گونه آسياهاي بادي، تنها براي بهره*گيري از بادهاي موسمي، كه در جهت خاصي مي*وزند، طراحي شده*اند.

4) شايد دشواري انتقال سنگ*هاي وزين آسيا و كيسه*هاي آرد و گندم به اتاقك بالايي و بيرون از آسيا، انگيزه*ي تغيير در ساختار آن*ها شده است (مدرس رضوي، 103:1372).


در سال 1180 م/ 576 هـ .ق، نامي از يك آسياي بادي در نرماندي برده شده و كتاب آسياي بادي، كه در سال 1270 م/ 669 هـ .ق، در كَنتِربوري نوشته شده، در بردارنده*ي نخستين عكس آسياي بادي اروپايي است. جالب است، كه فاستوس ورانزيو ، در سال 1616م/1025 هـ .ق، ساختمان شماري از آسياها را پيشنهاد مي*كند، كه شكل اروپايي با محور افقي را ندارد، بلكه درست شكل آسياهاي كهن خاوري و سيستان با محور عمودي است.

اين گونه آسيا، هنوز هم در ايران كاربرد دارد. جغرافيادان سوئدي، سون هدين به هنگام گذشتن از نقاط كويري ايران به سوي هندوستان، از روستاي «نِه» در سيستان نام مي*برد، كه 400 خانه، 30 فروشگاه و 75 آسياي بادي داشته است (هدين، 522:1355).



هدين در جاي ديگر، درباره*ي آسيا بادهاي سيستان نوشته است:
«ستون*ها و ديوارهاي اين آسياها كه از سنگ و خشت ساخته شده*اند، طوري است كه باد مانند يك برج به ميان آن*ها فرو مي*رود و با تمام قدرتش سه بال از هشت بالِ كثيرالاضلاع شكل آسيا را به حركت درمي*آورد، ولي بقيه*ي بال*ها كه در جهت باد نيستند مانع حركت دايره*وار نمي*شوند. بال*ها به ديركي كه به شكل عمودي كار گذاشته شده*اند نشسته*اند. در بالاي اين ديرك، در سوراخ يك قطعه چوب، افقي مي*چرخد و پايين ديرك داخل آسيا، سنگ رويين آسيا را روي سنگ زيرين به حركت درمي*آورد.» (هدين، 517:1355-518).

نوشته*ي سون هدين مي*رساند كه در زمان ديدار وي از سيستان، ساختمان آسياهاي بادي به گونه*اي بوده كه هم اكنون در برخي نقاط استانِ خراسان، مانند روستاهاي فلارگ، نشتيفان، و … كاربرد دارد.




3- تهويه*ي هوا


دركتاب*هاي پيشين، كه درباره*ي سيستان، به ويژه آب و هواي آن، جُستارهايي نوشته شده، اشاره*اي به بهره*گيري از آسياي بادي براي تهويه*ي هواي خانه*ها نشده است، ولي «جي.پي. تيت» در كتاب سيستان خود، با توجه به ساختمان آسياهاي بادي و جايگاه آن در كنار خانه*هاي مسكوني، چنين استدلال كرده، كه از آسياهاي بادي براي تهويه*ي خانه*هاي مسكوني بهره*گيري مي*شده است.

تيت، درباره*ي آسياهاي بادي موجود در ويرانه*هاي پَلگي، در بخش ميانكنگي سيستان، نوشته است:
« در سمت شمال غربي يا دورتر از حفاظ، ديوارهايي جلو آمده بودند، كه در امتداد حفاظ و در يك زاويه و خميدگي خاصي كشيده شده بودند تا نه تنها به عنوان نگهداري بادبان*هاي آسيا، بلكه براي هدايت باد، به طرف داخل ساختمان مورد استفاده باشند. آثار حويلي (خانه، سرا) هاي زيادي در جاي آسياهاي بادي وجود دارد، كه نشان مي*دهد آسياهاي بادي به دو منظور به كار گرفته مي*شده است، يكي براي آرد كردن غلّه و ديگري براي رساندن هوا به اتاق*ها و خنك نگهداشتن اتاق*هاي داخلي (تيت، 133:1362).