متنی که با هماهنگی #بنیادنیمروز وجنابپهلوان عزیز منتشرشد که یک سندت اریخی هم هست

شماره خبر: 1688811658139945736

کوچ اجباری​ سیستانی​ها در سایه​ سیاست قاجار و پهلوی

مشهور است در مقطعی از تاریخ ایران، بخشی از سیستانی*ها به خاطر خشکسالی به ترکمن صحرا مهاجرت کردند. این ظاهر ماجراست. برای علت*یابی اصلی* این مهاجرت باید لابه*لای اسناد دولتی عصر پهلوی اول کنکاش کرد تا علت واقعی و اساسی مهاجرت سیستانی*ها را به ترکمن صحرا دانست. آیا تنها علت خشکسالی بوده و مگر این خشکسالی*ها در سنوات قبل از آن نبوده است؟

حوالی شهرهای شمالی گروهی از ترکمن*ها ساکن بودند که برخی از آنان، مزاحمت*هایی برای برخی مردم آن نواحی به وجود آوردند.
آنها سال*ها بین دو مرز ایران و شوروی سابق در حال رفت و آمد بودند و عملا در تابعیت هیچ کدام قرار نداشتند؛ گاه خراج گذار این دولت*ها بودند و گاه مردم ساکن آن نواحی را غارت و آنان را به*عنوان برده خرید و فروش می*کردند.
این منازعات تا زمانی که حکومت ایران در عصر پهلوی اقدام به گسیل نیروی نظامی به سوی ترکمن*های یموت و گوکلان در سال 1303 هـ .ش کرد و به کوچ و انتقال اجباری اقوام سیستانی به بهانه خشکسالی در سیستان انجامید، ادامه داشت.
بعد از انتقال اقوام سیستانی و اسکان در مناطق ترکمن*نشین در جغرافیای سیاسی منطقه، صفحه*ای تازه در روابط مردمی این سامان به وجود آمد، زیرا تراکمه به*رغم میل باطنی مجبور بودند با همسایگان تازه*وارد و غریبه خود به نحوی کنار بیایند.
باتوجه به این*که حکومت قاجار به خاطر درگیر بودن با سیاست*های خارجی و توطئه* دولت*های خارجی و استبداد و فساد داخلی کمتر می*توانست به امور داخلی بپردازد، ناامنی و قتل و غارت کاروان*های تجاری و مسافرتی در سطح کشور به اعلی درجه رسیده بود و شمال شرق کشور به واسطه هجوم بی*امان اقوام یاد شده بیشتر دستخوش این ناملایمات بود. البته حکومت قاجار اوایل حکومت ناصرالدین شاه برای برهم زدن توازن جمعیت شرق مازندران و استرآباد که به نفع تراکمه بود، درصدد کوچاندن اجباری سرریز جمعیت سیستان به این مناطق بود، مانند سیاستی که شاه اسماعیل در قبال ازبک*ها به کار برد و حتی به فرمان شاه چندین خانوار از اهالی سیستان توسط عضدالدوله حاکم سیستان به ناحیه کتول کوچانده شدند، ازجمله معززی*ها که اصالتا سیستانی هستند منتهی با انعقاد قرارداد 1907 و بندهای الحاقی بعدی به آن در قالب متمم قرارداد مذکور قسمت اعظم سیستان با نفوس انسانی مربوطه با نفوذ انگلستان به افغان*ها واگذار شد و عملا سناریوی کوچ اجباری اقوام سیستانی به ترکمن صحرا برای مدت*ها مسکوت ماند.
با انقراض حکومت قاجار و روی کار آمدن حکومت پهلوی باز یک دوره ضعف حکومت مرکزی در ایران آغاز شد و این ضعف مجددا باعث شروع یورش*های بی*امان اقوام ترکمن به سرحدات مناطق فارس*نشین شد و این مساله موضوعی نبود که رضاخان میرپنچ بتواند به آن با دیده اغماض و گذشت نگاه کند.
لذا به محض دست یافتن به قدرت، تمامی مساعی خود را در جهت تثبیت حاکمیت و از بین بردن مدعیان و شورشیان به کار برد. برای شاه جدید وجود قومی سرکش و یاغی در منطقه استرآباد و گرگان قابل تحمل نبود، بویژه با روحیه استقلال*طلبی ترکمن*ها و ایجاد حکومت کمونیستی ترکمنستان در شمال ایران که هر لحظه بیم استقلال ترکمن صحرا و الحاق آن به جمهوری ترکمنستان می*رفت. اقدامات نظامی رضاخان اگرچه تاثیراتی داشت، اما کافی نبود و برای انجام این مهم رویکرد دیگری در پیش گرفت.
سرآغاز این قصه مهاجرت اجباری قومی بود که در ظاهر به خاطر خشکسالی ولی در باطن​ به خاطر حفظ توازن جمعیت ترکمن صحرا اتفاق افتاد، مهاجرتی که خط سیر آن با سیاستگذاری وزارت داخله حکومت پهلوی تدوین شده بود و تنها یک خط سیر و یک مکان جهت سکونت داشت.
به موجب قرارداد 1907 پاریس و بندهای الحاقی بعدی و متمم*های منضم شده به آن، قسمت اعظم سیستان با جمعیت ساکن در آن به افغانستان واگذار شد، ولی اهالی آن قسمت از سیستان که سهم افغانستان شده بود هرگز از ایران دل برنکندند و دسته*دسته و گروه گروه از سرزمین محل سکونتشان که در سیطره افغانستان قرارگرفته بود، فرار کرده و وارد سیستان سهم ایران شدند، زیرا عشق به وطن آن هم عشق به ایران چیزی نبود که براحتی از دل و جان مردم سیستان خارج شود. انبوه جمعیتی که به سرحدات ایران بازگشتند با وضع بحرانی مواجه شدند زیرا تمام مال و منال خود را در آن سوی مرز رها کرده و به دامان وطن بازگشته بودند و خشکسالی حاکم بر سرزمین سیستان این مشکلات را مظاعف می*کرد. این انبوه جمعیت برای حکومت پهلوی معضلی شده بود، لذا با تصمیماتی که اتخاذ کردند تصمیم گرفتند طرح کوچاندن اقوام سیستانی به مناطق ترکمن*نشین که در زمان حکومت قاجار شروع و موقتا از دستور کار خارج شده بود، مجددا در دستور کار قرار بگیرد.
در آن شرایط سخت دولت پهلوی تمام مساعی و تلاش و امکانات خود را در تسهیل این مهاجرت به کار گرفت و طرح طوری بود که اقوام سیستانی لاجرم مجبور بودند در مناطقی که مد نظر حکومت است اسکان پیدا کنند.
محل*های این اسکان از مناطق شرقی مازندران آن روز از ابتدای منطقه جنگلی گلستان شروع و مناطق شمال و جنوب حوزه آبریز گرگان رود تا انتهای مناطق حاشیه خزر تا نزدیکی بندر گز را در بر می*گرفت.
در تحقیقات میدانی که از ریش*سفیدان و بزرگان سیستانی که در این مهاجرت اجباری بوده و لحظه لحظه وقایع آن را شاهد بوده*اند، به عمل آمد، آنها با صراحت اظهار داشته*اند که در بدو ورود هیچ*گونه امکاناتی وجود نداشت و دولت هم کمکی در جهت تامین موقت آذوقه مهاجرین به عمل نمی*آورد، لذا جهت تامین مایحتاج و سرپناه و کار به مناطق فارس نشین مراجعه کردند، با این تصور که قرابت زبان و لهجه و مسلمان شیعه مذهب بودن می*تواند عامل پیوند و برقراری ارتباط فی*مابین شود، ولی این خیال باطلی بود و با سردی و خفت از مناطق عمدتا فارس*نشین طرد می*شدند و به دیده حقارت و توهین و تبعیض به آنان نگریسته می*شد، به*طوری که اجازه استراحت در سایه منازلشان را حتی برای لحظه*ای نمی*دادند و در بعضی مناطق سگ*های ولگردشان را به جان مهاجرین و زنان و فرزندانشان حمله*ور می*ساختند و از شیون دخترکان خردسال و زنان میانسال سیستانی که از حمله سگ*های درنده وحشت می*کردند لذت می*بردند.
داستان مهاجرت سیستانی*ها با تمام وقایع تلخ و جانکاه آن، وقایع حیرت*آوری نیز داشت و آن پذیرش مهاجران سیستانی توسط ترکمن*ها بود که باوجود اختلاف نژاد و مذهب و زبان توانستند در کنار هم آرام بگیرند و آرامشی نه از روی عشق و علاقه بلکه آرامشی اجباری و از روی نیاز متقابل.
از دلایل عمده تفاهم این بود که اقوام ترکمن اساسا گله*دار و رمه*دار بودند و کوچ*نشین و بعد از اسکان اجباری و روستانشین شدن بایستی به کار کشاورزی روی می*آوردند، یعنی کاری که اصلا در آن تخصص نداشتند، در عوض مهاجران سیستانی متخصص و خبره این کار بودند.
لذا ترکمن*ها با تفاهم و از روی نیاز اقدام به پذیرش اقوام سیستانی برای کار روی زمین*های زراعی در قبال دریافت دستمزد اندک کردند و دیگر این*که با سیطره ارتش پهلوی بر ترکمن*ها و رو به ضعف گذاشتن شورش*های تراکمه و محدود شدن روحیه کوچ*نشینی و عشایری از یک*طرف و عدم پذیرش مهاجرین سیستانی از جانب مردم فارس زبان، سیاستی در میان تراکمه ایجاد شد مبنی بر این*که از قدرت همبستگی و روحیه سرسخت سیستانی*های مهاجر برای فشار آوردن بر مناطق فارس*نشین استفاده کنند تا بلکه بتوانند امتیازات بیشتری به دست آورند، یعنی از تخصص و زحمات سیستانی*ها در مقابل دستمزدی اندک استفاده کردند و باعث عمران و آبادانی مناطق ترکمن*نشین که از مناطق دیگر عقب*مانده*تر و ویران*تر بود، شدند و از لحاظ اقتصادی پیشرفت کردند.
سیستانی*های مهاجر مجبور بودند برای تامین نیازهای اولیه زندگی بشدت در حد برده برای ارباب ترکمن خود جان بکنند و در مقابل دستمزدی اندک و ناچیز دریافت کنند و بعضا ارباب ترکمن چنان حساب و کتاب ظالمانه*ای انجام می*داد که دهقان سیستانی*اش را زیر ​ سود و بهره ظالمانه می*برد.
یک سیستانی که دهقان و کارگر ترکمن بود، فرزند او هم بایستی دهقان و کارگر همان ارباب می*شد و هیچ ارباب ترکمن دیگری مجاز نبود دهقان ارباب دیگر را به کار بگیرد.
دهقان سیستانی مجبور بود فقط از مغازه ارباب خودش خرید کند، آن هم به صورت نسیه و با چند برابر قیمت در حسابش نوشته می*شد تا با برداشت محصول از سهم کارگری*اش تسویه شود، محصولی که بیشتر هزینه*های تولیدش بر دوش دهقان بیچاره سیستانی گذاشته می*شد و دهقان سیستانی تا آخر عمرش بدهکار ارباب ظالمش قرار می*گرفت.
حکومت بی*کفایت قاجار قسمت اعظم سیستان را به باد داد و حکومت پهلوی به خاطر حفاظت از مردم، مردم سرزمینی را به سرزمینی دیگر آواره کرد.
منابع:
تاریخ ایران باستان، ترجمه پرویز ناتل خانلری
تاریخ تمدن ویل دورانت
چنگیز خان، اثر مورخ نامدار روس واسیلیان
باتو خان، نوشته واسیلیان
پیش به سوی آخرین قلزم، اثر واسیلیان
تاریخ ملل مشرق زمین، نوشته خانم مری بویس
ایران در زمان ساسانیان، تالیف پروفسور آرتور کریستین، ترجمه رشید یاسمی
تحقیقات میدانی منابع مردمی که زمان مهاجرت و ویژگی*های آن را درک کرده*اند. به*عنوان اسناد زنده به منبع اصلی در آدرس اینترنتی http:*/**/*hamoon-ir.blogfa.com مراجعه کنید.



شماره خبر: 1688811658139945736

کوچ اجباری​ سیستانی​ها در سایه​ سیاست قاجار و پهلوی

مشهور است در مقطعی از تاریخ ایران، بخشی از سیستانی*ها به خاطر خشکسالی به ترکمن صحرا مهاجرت کردند. این ظاهر ماجراست. برای علت*یابی اصلی* این مهاجرت باید لابه*لای اسناد دولتی عصر پهلوی اول کنکاش کرد تا علت واقعی و اساسی مهاجرت سیستانی*ها را به ترکمن صحرا دانست. آیا تنها علت خشکسالی بوده و مگر این خشکسالی*ها در سنوات قبل از آن نبوده است؟

حوالی شهرهای شمالی گروهی از ترکمن*ها ساکن بودند که برخی از آنان، مزاحمت*هایی برای برخی مردم آن نواحی به وجود آوردند.
آنها سال*ها بین دو مرز ایران و شوروی سابق در حال رفت و آمد بودند و عملا در تابعیت هیچ کدام قرار نداشتند؛ گاه خراج گذار این دولت*ها بودند و گاه مردم ساکن آن نواحی را غارت و آنان را به*عنوان برده خرید و فروش می*کردند.
این منازعات تا زمانی که حکومت ایران در عصر پهلوی اقدام به گسیل نیروی نظامی به سوی ترکمن*های یموت و گوکلان در سال 1303 هـ .ش کرد و به کوچ و انتقال اجباری اقوام سیستانی به بهانه خشکسالی در سیستان انجامید، ادامه داشت.
بعد از انتقال اقوام سیستانی و اسکان در مناطق ترکمن*نشین در جغرافیای سیاسی منطقه، صفحه*ای تازه در روابط مردمی این سامان به وجود آمد، زیرا تراکمه به*رغم میل باطنی مجبور بودند با همسایگان تازه*وارد و غریبه خود به نحوی کنار بیایند.
باتوجه به این*که حکومت قاجار به خاطر درگیر بودن با سیاست*های خارجی و توطئه* دولت*های خارجی و استبداد و فساد داخلی کمتر می*توانست به امور داخلی بپردازد، ناامنی و قتل و غارت کاروان*های تجاری و مسافرتی در سطح کشور به اعلی درجه رسیده بود و شمال شرق کشور به واسطه هجوم بی*امان اقوام یاد شده بیشتر دستخوش این ناملایمات بود. البته حکومت قاجار اوایل حکومت ناصرالدین شاه برای برهم زدن توازن جمعیت شرق مازندران و استرآباد که به نفع تراکمه بود، درصدد کوچاندن اجباری سرریز جمعیت سیستان به این مناطق بود، مانند سیاستی که شاه اسماعیل در قبال ازبک*ها به کار برد و حتی به فرمان شاه چندین خانوار از اهالی سیستان توسط عضدالدوله حاکم سیستان به ناحیه کتول کوچانده شدند، ازجمله معززی*ها که اصالتا سیستانی هستند منتهی با انعقاد قرارداد 1907 و بندهای الحاقی بعدی به آن در قالب متمم قرارداد مذکور قسمت اعظم سیستان با نفوس انسانی مربوطه با نفوذ انگلستان به افغان*ها واگذار شد و عملا سناریوی کوچ اجباری اقوام سیستانی به ترکمن صحرا برای مدت*ها مسکوت ماند.
با انقراض حکومت قاجار و روی کار آمدن حکومت پهلوی باز یک دوره ضعف حکومت مرکزی در ایران آغاز شد و این ضعف مجددا باعث شروع یورش*های بی*امان اقوام ترکمن به سرحدات مناطق فارس*نشین شد و این مساله موضوعی نبود که رضاخان میرپنچ بتواند به آن با دیده اغماض و گذشت نگاه کند.
لذا به محض دست یافتن به قدرت، تمامی مساعی خود را در جهت تثبیت حاکمیت و از بین بردن مدعیان و شورشیان به کار برد. برای شاه جدید وجود قومی سرکش و یاغی در منطقه استرآباد و گرگان قابل تحمل نبود، بویژه با روحیه استقلال*طلبی ترکمن*ها و ایجاد حکومت کمونیستی ترکمنستان در شمال ایران که هر لحظه بیم استقلال ترکمن صحرا و الحاق آن به جمهوری ترکمنستان می*رفت. اقدامات نظامی رضاخان اگرچه تاثیراتی داشت، اما کافی نبود و برای انجام این مهم رویکرد دیگری در پیش گرفت.
سرآغاز این قصه مهاجرت اجباری قومی بود که در ظاهر به خاطر خشکسالی ولی در باطن​ به خاطر حفظ توازن جمعیت ترکمن صحرا اتفاق افتاد، مهاجرتی که خط سیر آن با سیاستگذاری وزارت داخله حکومت پهلوی تدوین شده بود و تنها یک خط سیر و یک مکان جهت سکونت داشت.
به موجب قرارداد 1907 پاریس و بندهای الحاقی بعدی و متمم*های منضم شده به آن، قسمت اعظم سیستان با جمعیت ساکن در آن به افغانستان واگذار شد، ولی اهالی آن قسمت از سیستان که سهم افغانستان شده بود هرگز از ایران دل برنکندند و دسته*دسته و گروه گروه از سرزمین محل سکونتشان که در سیطره افغانستان قرارگرفته بود، فرار کرده و وارد سیستان سهم ایران شدند، زیرا عشق به وطن آن هم عشق به ایران چیزی نبود که براحتی از دل و جان مردم سیستان خارج شود. انبوه جمعیتی که به سرحدات ایران بازگشتند با وضع بحرانی مواجه شدند زیرا تمام مال و منال خود را در آن سوی مرز رها کرده و به دامان وطن بازگشته بودند و خشکسالی حاکم بر سرزمین سیستان این مشکلات را مظاعف می*کرد. این انبوه جمعیت برای حکومت پهلوی معضلی شده بود، لذا با تصمیماتی که اتخاذ کردند تصمیم گرفتند طرح کوچاندن اقوام سیستانی به مناطق ترکمن*نشین که در زمان حکومت قاجار شروع و موقتا از دستور کار خارج شده بود، مجددا در دستور کار قرار بگیرد.
در آن شرایط سخت دولت پهلوی تمام مساعی و تلاش و امکانات خود را در تسهیل این مهاجرت به کار گرفت و طرح طوری بود که اقوام سیستانی لاجرم مجبور بودند در مناطقی که مد نظر حکومت است اسکان پیدا کنند.
محل*های این اسکان از مناطق شرقی مازندران آن روز از ابتدای منطقه جنگلی گلستان شروع و مناطق شمال و جنوب حوزه آبریز گرگان رود تا انتهای مناطق حاشیه خزر تا نزدیکی بندر گز را در بر می*گرفت.
در تحقیقات میدانی که از ریش*سفیدان و بزرگان سیستانی که در این مهاجرت اجباری بوده و لحظه لحظه وقایع آن را شاهد بوده*اند، به عمل آمد، آنها با صراحت اظهار داشته*اند که در بدو ورود هیچ*گونه امکاناتی وجود نداشت و دولت هم کمکی در جهت تامین موقت آذوقه مهاجرین به عمل نمی*آورد، لذا جهت تامین مایحتاج و سرپناه و کار به مناطق فارس نشین مراجعه کردند، با این تصور که قرابت زبان و لهجه و مسلمان شیعه مذهب بودن می*تواند عامل پیوند و برقراری ارتباط فی*مابین شود، ولی این خیال باطلی بود و با سردی و خفت از مناطق عمدتا فارس*نشین طرد می*شدند و به دیده حقارت و توهین و تبعیض به آنان نگریسته می*شد، به*طوری که اجازه استراحت در سایه منازلشان را حتی برای لحظه*ای نمی*دادند و در بعضی مناطق سگ*های ولگردشان را به جان مهاجرین و زنان و فرزندانشان حمله*ور می*ساختند و از شیون دخترکان خردسال و زنان میانسال سیستانی که از حمله سگ*های درنده وحشت می*کردند لذت می*بردند.
داستان مهاجرت سیستانی*ها با تمام وقایع تلخ و جانکاه آن، وقایع حیرت*آوری نیز داشت و آن پذیرش مهاجران سیستانی توسط ترکمن*ها بود که باوجود اختلاف نژاد و مذهب و زبان توانستند در کنار هم آرام بگیرند و آرامشی نه از روی عشق و علاقه بلکه آرامشی اجباری و از روی نیاز متقابل.
از دلایل عمده تفاهم این بود که اقوام ترکمن اساسا گله*دار و رمه*دار بودند و کوچ*نشین و بعد از اسکان اجباری و روستانشین شدن بایستی به کار کشاورزی روی می*آوردند، یعنی کاری که اصلا در آن تخصص نداشتند، در عوض مهاجران سیستانی متخصص و خبره این کار بودند.
لذا ترکمن*ها با تفاهم و از روی نیاز اقدام به پذیرش اقوام سیستانی برای کار روی زمین*های زراعی در قبال دریافت دستمزد اندک کردند و دیگر این*که با سیطره ارتش پهلوی بر ترکمن*ها و رو به ضعف گذاشتن شورش*های تراکمه و محدود شدن روحیه کوچ*نشینی و عشایری از یک*طرف و عدم پذیرش مهاجرین سیستانی از جانب مردم فارس زبان، سیاستی در میان تراکمه ایجاد شد مبنی بر این*که از قدرت همبستگی و روحیه سرسخت سیستانی*های مهاجر برای فشار آوردن بر مناطق فارس*نشین استفاده کنند تا بلکه بتوانند امتیازات بیشتری به دست آورند، یعنی از تخصص و زحمات سیستانی*ها در مقابل دستمزدی اندک استفاده کردند و باعث عمران و آبادانی مناطق ترکمن*نشین که از مناطق دیگر عقب*مانده*تر و ویران*تر بود، شدند و از لحاظ اقتصادی پیشرفت کردند.
سیستانی*های مهاجر مجبور بودند برای تامین نیازهای اولیه زندگی بشدت در حد برده برای ارباب ترکمن خود جان بکنند و در مقابل دستمزدی اندک و ناچیز دریافت کنند و بعضا ارباب ترکمن چنان حساب و کتاب ظالمانه*ای انجام می*داد که دهقان سیستانی*اش را زیر ​ سود و بهره ظالمانه می*برد.
یک سیستانی که دهقان و کارگر ترکمن بود، فرزند او هم بایستی دهقان و کارگر همان ارباب می*شد و هیچ ارباب ترکمن دیگری مجاز نبود دهقان ارباب دیگر را به کار بگیرد.
دهقان سیستانی مجبور بود فقط از مغازه ارباب خودش خرید کند، آن هم به صورت نسیه و با چند برابر قیمت در حسابش نوشته می*شد تا با برداشت محصول از سهم کارگری*اش تسویه شود، محصولی که بیشتر هزینه*های تولیدش بر دوش دهقان بیچاره سیستانی گذاشته می*شد و دهقان سیستانی تا آخر عمرش بدهکار ارباب ظالمش قرار می*گرفت.
حکومت بی*کفایت قاجار قسمت اعظم سیستان را به باد داد و حکومت پهلوی به خاطر حفاظت از مردم، مردم سرزمینی را به سرزمینی دیگر آواره کرد.
منابع:
تاریخ ایران باستان، ترجمه پرویز ناتل خانلری
تاریخ تمدن ویل دورانت
چنگیز خان، اثر مورخ نامدار روس واسیلیان
باتو خان، نوشته واسیلیان
پیش به سوی آخرین قلزم، اثر واسیلیان
تاریخ ملل مشرق زمین، نوشته خانم مری بویس
ایران در زمان ساسانیان، تالیف پروفسور آرتور کریستین، ترجمه رشید یاسمی
تحقیقات میدانی منابع مردمی که زمان مهاجرت و ویژگی*های آن را درک کرده*اند. به*عنوان اسناد زنده به منبع اصلی در آدرس اینترنتی