فارس به بهانه هفته کتاب گزارش می‎دهد

جایگاه کهن و تاریخی کتابخوانی و کتاب در بین سیستانی‎ها

اکثر صاحب*نظران و محققان معتقدند عادت به مطالعه عامل اصلی در میزان مطالعه افراد جامعه است. عادت به مطالعه چیزی نیست که در یک دوره خاص به وجود آمده باشد، بلکه در درازمدت محقق می*شود.






به گزارش خبرگزاری فارس از گرگان، گویش سیستانی یکی از گویش‎های مهم زبان فارسی است که مردم سیستان بدان تکلم می‎کنند. این گویش هم‎اکنون به صورت عمده در منطقه سیستان ایران، نیمروز و فراه افغانستان، سرخس ایران، ترکمنستان و استان گلستان و مازندران جاری است که برآوردهای اولیه بنیاد نیمروز، کانون جهانی فرهیختگان سیستانی، نشان می‎دهد حدود 4 میلیون نفر به این گویش سخن می‎گویند یا زادگاه پدریشان سیستان است.
فرهنگ‎نویسان، سیستانی را یکی از چهار زبان متروک پارسی یاد کرده*اند، ابوریحان بیرونی در «الصیدنه»، چند لغت از زبان قدیم سیستانی آورده است. بسیاری از واژگان سیستانی از یک*هزار سال پیش تاکنون تفاوت چندانی نکرده است. اگرچه اصل زبان که احیانا همان «سگزی» است، پیش از این منقرض شده و تنها گویش آن باقیمانده است.
یک سرود دینی به گویش سیستانی باقیمانده است که به اواخر دوره ساسانی نسبت داده می‎شود، سرود «آتشکده کرکویه» یکی از زیباترین سرودهای مذهبی زرتشتیان سیستان بوده است که به هنگام روشن کردن آتشگاه‎ها، به آواز بلند خوانده می‎شده است.
محمد آذری محقق فرهنگ عامه و مدیر بنیاد نیمروز به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی و برای آشنایی بیشتر مردم با جایگاه کتاب در بین قوم سیستان در گفت‎وگو با خبرنگار فارس در گرگان با اشاره به ویژگی‎های گویش زابلی گفت: این گویش از یک سو بیشترین خویشاوندی واژگانی و دستوری را با گویش موجود و گذشته خراسانی و فراتر از آن با لهجه‎های مرده ماوراءالنهری و تاجیکی کنونی دارد و از سوی دیگر واژه‎های مشترک بسیار با بلوچی دارد که با توجه به پیوندهای تاریخی و پیوستگی‎های جغرافیایی و مهاجرت‎های قومی و خویشاوندی طایفه‎ای، امری طبیعی است.
وی افزود: در این بین استاد «جواد محمدی*خمک‎سکایی» اقدام به گردآوری واژه‎نامه «سگزی» کرده است این زبان که به گویش‎های متعدد بیان می‎شود اثرات شگرفی بر تمدن و فرهنگ جهان داشته و در حوزه نفوذش که مردمانی علاقه*مند به مطالعه کتاب و کتابخانی بوده‎اند، اندیشمندان، سخنوران، دانشمندان و بزرگان بسیاری پا به بزرگراه علم و فرهنگ نهاده و به فرهنگ و تمدن بشریت خدمت کرده‎اند که تصور این همه فرهیخته بدون وجود کتابخانه‎های بزرگ و عشق به کتابخوانی قدری دور از ذهن است.
سیستانی‎ها در طول تاریخ مردمانی کتابخوان بوده‎اند
سیستانی‎ها به عنوان یک جمعیت انسانی و مردمی که در طول تاریخ جایگاه ویژه‎ای برای علم و دانش داشته‎اند، مردمانی کتابخوان بوده‎اند.
محقق فرهنگ عامه سیستانی‎های گلستان با اشاره به پیشینه تاریخی سیستانی‎ها گفت: مردمانی که در حوزه علم و تمدن در جایگاهی بوده‎اند که بتوانند جراحی مغز و جراحی چشم را در چندین هزار سال پیش انجام دهند و چشم مصنوعی و... را محقق کنند، قطعا مردمانی هوشمند و اهل مطالعه بوده‎اند.
آذری اضافه کرد: وقتی ما به پیشینه تاریخی و تمدنی سیستانی‎ها نگاه می‎کنیم متوجه می‎شویم که بسیاری از نخستین‎ها در بین سیستانی‎ها رقم خورده است که برای آشنایی با این افتخارات می‎توانید به «بنیاد نیمروز» و سایت «نیمروز آنلاین» بروید. به عنوان مثال بزرگترین کتابخانه شخصی وقف*شده به کتابخانه ملی متعلق به «ایرج افشار» سیستانی است که تمام کتاب‎های کتابخانه خود را در زمان حیاتش به مرکز اسناد و کتابخانه ملی اهدا کرده است.
وی با اشاره به جایگاه مطالعه و کتاب در بین سیستانی‎ها افزود: در بین بسیاری از سیستانی‎ها به خصوص ملاهای قدیمی و افراد باسواد ما شاهد نذر اهدای کتاب و آموزش نیز وجود دارد که در کنار سایر نذورات به این مقوله مهم فرهنگی نیز علاقه*مند بوده‎اند.
مدیر بنیاد نیمروز با بیان نمونه‎هایی از پیشتازی‎های علمی ایران در منطقه سیستان و خدمات برجسته سیستانی‎ها به فرهنگ ایران و جهان خاطرنشان کرد: در متون تاریخی به دفعات، به اسنادی برمی‎خوریم که در سیستان و در بین سیستانی‎ها، کتابخانه‎های مجهز و بزرگی وجود داشته است که مورد استفاده دانشمندان و فرهیختگان بوده است.
وی ادامه داد: از سویی بررسی‎های انجام*شده نشان می‎دهد که آن همه پیشرفت‎های علمی بدون وجود کتابخانه‎های مجهز اماکن‎پذیر نبوده است، همچنین مردمان سیستان نیز به کتاب و کتابخوانی علاقه*مند بوده‎اند.
محقق فرهنگ عامه استان گلستان ادامه داد: حتی در دوره‎هایی که به دلیل فقر اقتصادی و هجوم بیگانگان و بیماری‎های سهمگین، اوضاع جامعه ایران و جهان به شرایط بحران رسیده، سیستانی‎ها کتاب را رها نکرده‎اند و حتی در کپرها و «تختک‎ها» (نوعی برآمدگی در دریاچه «هامون» برای گذران موقت و شکار و...) افراد باسواد با خواندن کتاب‎هایی چون شاهنامه و امیر ارسلان و... مردم را در شب‎های طولانی زمستان ضمن انتقال فرهنگی، سرگرم نیز می‎کرده‎اند.
وی افزود: در بین سیستانی‎ها شاهنامه جایگاه ویژه‎ای داشته است و شاهنامه‎خوانی هم عامل انتقال داشته‎های فرهنگی و آشنایی با پیشینه تاریخی وطن بود؛ شاهنامه به عنوان مادر کتاب‎های ایرانی است و هم انتقال روحیه پهلوانی و مبارزه با دشمن و دفاع از وطن و ارزش‎های وطن به شمار می‎رفته است و کمتر سیستانی باسوادی و حتی بیسوادی را می‎توان یافت که با شاهنامه بیگانه باشد.
وجود افراد دانشمندی همچون مهندس «احمد سجزی سیستانی» که قبل از گالیله اعتقاد به حرکت زمین داشت و از سویی بزرگانی چون شاگردان بلاواسطه و مستقیم حضرت امام جعفرصادق (ع) و نخستین محدثه و... یا مواردی چون نخستین شاعره و شاعر پارسی‎گوی و... همگی نشانه‎هایی از وجود علاقه*مندی به کتاب و کتابخوانی در بین سیستانی‎ها است.
آذری مدیر بنیاد نیمروز همچنین با اشاره به چهره‎های شاخص مذهبی و فرهنگی و علمی در بین سیستانی‎ها افزود: بحث تعزیه‎گردانی یا شبیه‎خوانی یا «شووی‎گردانی» که در بین سیستانی‎ها به صورت روزشمار و حتی در یک روز چندین صحنه از واقعه کربلا و سرگذشت سرور و سالار شهیدان حضرت امام حسین (ع) و یاران با وفایش اجرا می‎شد و همگی از روی مطالعات تاریخی و مذهبی و به گونه‎ای بود که بسیاری از مردم و حتی عوام نیز این متن‎ها را یاد داشتند.
وی خاطرنشان کرد: گسترش تعزیه که مانند تئاتر دارای پیچیدگی‎های خاص خود است بدون علاقه به مطالعه و کتاب و اطلاعات تاریخی و مذهبی و... به این گستردگی، امری محال بوده است.
افتخار برترین و بزرگترین واقف کتاب در جهان اسلام متعلق به یک سیستانی است
محقق فرهنگ عامه و فولکلور سیستانی‎های گلستان با تاکید بر جایگاه علم و کتاب و مطالعه در بین سیستانی‎ها خاطرنشان کرد: یکی از رسوم کهن مردم سیستان کتاب هدیه دادن و امانت دادن کتاب است که از گذشته‎های دور سیستانی‎ها برای گسترش علم ضمن هدیه و امانت دادن کتاب، گاهی برای آمرزش درگذشتگان خودشان اقدام به وقف کتاب یا کتابخانه می‎کردند که نمونه‎ای را در همین استان گلستان می‎توان اشاره کرد که نمونه اخیرش افتخار برترین و بزرگترین واقف کتاب در جهان اسلام متعلق به یک سیستانی به نام «ایرج افشار سیستانی» است.
مدیر بنیاد نیمروز با اشاره به موضوع اختراع خط «معقلی» و... توسط سیستانی‎ها اشاره کرد و افزود: وقتی «یوسف و احمد سجزی» مخترع خط هستند یا فردی مانند «ابوحاتم سجزی» و... در فقه و شعر و... سرآمد بوده‎اند باید از کتابخانه‎های غنی و اساتید مجرب بهره برده باشند.
وی می*افزاید: زمانی که «یعقوب لیث صفار» سیستانی دستور داد که زبان پارسی زبان دیوانی و رسمی ایران شود، دستور داد که برای چهار حرف (گ چ پ ژ) شکل نوشتاری تعیین شود و او، برادرش و حتی بسیاری از امرای سیستان دستور ایجاد کتابخانه صادر می‎کردند و حتی کدخداهای روستاهای سیستان مثل کدخدای «سه کوهه» و «قلعه نو» ... برای رعایای خود کتابخانه ایجاد می‎کردند.
وجود کتابخانه‎های غنی در سیستان موجب افتخارات علمی و فرهنگی سیستانی‎ها شده است
کتابخانه و کتاب در بین سیستانی‎ها آنچنان ارزشی داشته است که زمینه‎ساز رشد و بالندگی جامعه ایرانی شده‎اند و اگر ما سخن از افتخارات علمی و فرهنگی سیستانی‎ها می‎کنیم، بی‎شک عامل آن وجود کتابخانه‎های غنی در سیستان بوده است.
محقق فرهنگ عامه سیستان ادامه داد: وقتی یک سیستانی حاکم مثل «خاندان صفار» دستور می‎دهد که قرآن به گویش سیستانی ترجمه شود و همچنین کتابخانه درست کنند، در عصر حاضر نیز افرادی مثل «مرحوم کاتوزیان» و استاد «ایرج افشار سیستانی» کتاب‎های شخصی خود را تبدیل به کتابخانه غنی در سیستان کرده‎اند.
در حال حاضر در بین سیستانی‎ها کتاب‎های فراوانی در خصوص موضوعات مختلف از جمله فرهنگ عامه و به خصوص شعر و ... با هزینه شخصی منتشر شده است که اگر به نسبت جمعیت بخواهیم در نظر بگیریم ما متوجه این موضوع خواهیم شد که میزان چاپ کتاب در بین سیستانی‎ها بسیار رواج داشته و دارد.
مدیر بنیاد نیمروز با اشاره به نوشته‎های سفرنامه نویسان خارجی، کاوشگران و گردشگرانی که گاه با مقاصد جاسوسی به ریزترین موضوعات منطقه و زندگی مردم توجه داشته‎اند، گفت: در بررسی‎های این سفرنامه‎ها مثل «چی پی تت» و «مک ماهون» ما به این نکته می‎رسیم که در سیستان حتی در بین تختک‎نشین‎ها که گاه چهار خانوار بوده‎اند، حتما یک سید و ملا وجود داشته است که جدا از بحث عقیدتی و آموزش‎های مذهبی به امر مکتب‎داری و آموزش سنتی نیز اقدام می‎کرده‎اند.
آذری افزود:* یعنی سیستانی‎ها همواره همنشین علما و مبلغان دینی بوده‎اند و اگرچه تعدادی از آنها سواد کلاسیک نداشته‎اند ولی معلومات عمومی خوبی داشته‎اند و حتی تعداد کثیری از عوام نیز شعر می‎سروده‎اند و همچنین قرآن می‎خواندند؛ یا اینکه افرادی که سواد نوشتن نداشتن در دسته‎های عزاداری نوحه‎های «بحر طویل» را می‎خوانده‎اند که همگی نشانه‎هایی از مطالعه و علاقه*مندی به کتاب و کتابخوانی در بین سیستانی‎هاست.
وی ادامه داد: در حال حاضر نیز به برکت شرایطی که انقلاب اسلامی و نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران در کشورمان فراهم کرده نیز سیستانی‎ها علاوه بر حضور در دانشگاه‎ها و مراکز علمی و معرفی چهره‎های برتر علمی در حوزه‎های دیگر مرتبط با کتاب نیز نام‎آوران بزرگی دارند که یک نمونه آن «استاد عباس باقری» است که بالغ بر 50 جلد کتاب نوشته و از ریاست جمهوری اسلامی ایران نشان لیاقت و هنر گرفته است.
آذری با اشاره به هفته کتاب و کتابخوانی خاطرنشان کرد: در این هفته هیئت امنای حسینیه سیستانی‎های گرگان و گنبدکاووس و سایر بزرگان سیستانی با برگزاری مسابقات کتابخوانی و برگزاری نشست‎های بررسی کتاب‎هایی که در خصوص فرهنگ و آداب و رسوم سیستانی‎ها نگارش شده، زمینه معرفی و حتی فروش کتاب نویسندگان را در دورافتاده‎ترین روستاها نیز فراهم می‎آورند.
وی ابراز امیدواری کرد با حمایت مسولان فرهنگی و فرصت دادن به معتمدین و بزرگان و استفاده از منابر و مساجد و مدارس فرهنگ کتاب و کتابخوانی در جامعه ایران رواج بیشتری بیابد.
انتهای پیام/2307/گ40/ژ1001