آیا می دانید ؟
بنیادنیمروز در شبکه های اجتماعی مثل تلگرام و..با شماره های 09360876222 و در خدمت شما دوستان وهمراهان عزیز09214708191
صفحه 1 از 2 12 آخرینآخرین
نمایش نتایج: از شماره 1 تا 10 , از مجموع 11

موضوع: ابو سعید سجزی

  1. #1
    مدیــــــــرانجمـــــن مدال ها:
    Discussion Ender

    تاریخ عضویت
    ۹۰-مهر-۲۹
    نوشته ها
    1,384
    امتیاز
    14,349
    سطح
    77
    Points: 14,349, Level: 77
    Level completed: 75%, Points required for next Level: 101
    Overall activity: 9.0%
    دستاوردها:
    OverdriveTagger First Class10000 Experience PointsVeteran
    سپاس ها
    262
    سپاس شده 957 در 396 پست

    ابو سعید سجزی

    احمد ابن محمود، ابو سعید سجزی. یکی از بزرگترین دانشمندان ایران زمین که آثار بسیار بزرگی از خود بر جای گذاشته ولی شوربختانه بسیار کم مورد توجه خود ما ایرانیان قرار گرفته است، ریاضیدان و ستاره شناس بزرگ ایرانی، "احمد بن محمود ابوسعید سجزی " است. ابوسعید، هم در دانش هندسه و هم در ستاره شناسی دارای مقامی بسیار بلند است. ابوسعید، سالها پیش از کپرنیک، ایده چرخش زمین به دور خودش را مطرح کرد و به تصریح دانشمند بزرگ همروزگارش، ابوریحان بیرونی، اسطرلابی ساخت که بر پایه نگرش گردش زمین به دور خود بوده است. سجزی، چنانکه گفته شد، در هندسه نیز بسیار پر کار بوده است و تثلیث زاویه به کمک تقاطع دادن دایره با هذلولی و همچنین پژوهش درباره مقاطع مخروطی، از جمله کارهای او در زمینه هندسه است. سجزی همچنین یکی از نخستین کسانی است که به فلسفه ریاضیات هم پرداخته و دارای نوشته هایی گرانبها در این زمینه است. نیز او،بنای رصدخانه ای را برای مامون، خلیفه عباسی گذاشته است.



    زندگینامه :

    درباره جزییات زندگی ابوسعید آگاهیهای چندانی در دست نیست ولی میتوان از روی تاریخ نامه نگاریهایش، تاریخ کمابیش دقیقی را برای دوره زندگی او حدس زد و اینقدر هست که او چنانکه نامش "سجزی" به ما میگوید (سجزی یعنی اهل سجستان، که همان سیستان امروزی است و در شاهنامه بارها نامش به صورت سکستان آمده است) در سال ۳۳۰ در سیستان زاده شد و نزدیکی سال ۴۱۴ هجری قمری در گذشته است. ابوسعید ریاضیدان و ستاره شناسی بسیار پرکار بوده است و هم رساله های بسیاری در ریاضی و ستاره شناسی نگاشته و هم از نوشته های بسیاری در این زمینه ها نسخه برداری کرده است. نوآوری های ریاضی وی، نشان از گستردگی دانش و هوش این دانشمند بزرگ ایرانی دارد. ابوسعید که در سیستان زاده شد، به زودی به شیراز رفت تا در آنجا تحت پشتیبانی "عضدالدوله دیلمی"، فرمانروای بویی بتواند به پژوهشهای ریاضی و نجومی خود بپردازد. آل بویه، خاندانی ایرانی بودند که از دیلمان گیلان برخاسته بودند. بوییان دارای اندیشه های ملی گرایانه ایرانی و به گونه ای در پی زنده کردن شکوه ایران باستان بودند. آل بویه برپایه ادعای خودشان، نسب به بهرام گور، شاهنشاه ساسانی میبردند و ابوعلی مسکویه، در کتاب "تجارب الامم"، میگوید که نسب بوییان به یزدگرد سوم ساسانی میرسید. باری، عضدالدوله، که بزرگترین و نامدارترین فرمانروای آل بویه بود و در ۱۳ سالگی در شیراز بر تخت نشست، بر استانهای جنوبی ایران همانند استان فارس و خوزستان و کرمان و نیز بر عراق کنونی حکم میراند. عضدالدوله فرمانروایی بسیار دانش دوست و ادب پرور بود و بسیاری از دانشمندان و ادیبان در دربار او تحت پشتیبانی وی بودند. ابوسعید سجزی، در چنین فضایی در شیراز مشغول به انجام رصدهای نجومی و پژوهشهای ریاضی شد. ابوسعید، بسیاری از آثار ریاضی اش را در شیراز نوشت و کتابش "جامع شاهی" را به نام عضدالدوله نوشت و به وی تقدیم داشت. گفته اند که ابوسعید، بیشتر دوران عمرش را در شیراز گذراند و تنها گهگاهی به خراسان میرفت. ابوسعید سجزی، ریاضیدان و ستاره شناس بزرگ ایرانی، در سال ۴۱۴ هجری قمری، در شیراز دیده از جهان فروبست و در همان شهر به خاک سپره شد.

    پژوهشهای ریاضی سجزی:

    چنانکه گفته شد، سجزی، دارای آثار فراوان و تاثیرگذاری در زمینه هندسه و ریاضیات میباشد. پاسکال کرزه، وی را از بزرگترین نمانیدگان هندسه در سده های دهم و یازدهم میلادی میشناسد و پروفسور هوخندایک، پژوهشگر آثار ریاضیدانان ایرانی، وی را از پرکارترین هندسه دانان روزگار خودش میداند. سجزی، نخستین کسی است که "جبرهندسی" اقلیدس را به بعد ۳ و ۴ گسترش داد که بعدها این زمینه ریاضی، در دوران رنسانس در اروپا پیگیری شد. سجزی همچنین پژوهشهای بسیاری درباره مقاطع مخروطی انجام داده است. وی برای نخستین بار، مسئله تثلیث زاویه (تقسیم کردن زاویه به ۳ بخش) را به کمک تقاطع دادن دایره با یک هذلولی با قطرهای برابر حل کرده است. از دیگر نوشته های هندسی سجزی، میتوان به کتاب "تسهیل السبل الاستخراج الاشکال الهندسیه " اشاره کرد. رساله هندسی دیگر سجزی، "رساله فی الشکل القطاع " است که در حیدرآباد و بوسیله انتشارات عثمانیه به چاپ رسیده است. این نوشتار کاربردهای زیادی در دانش ستاره شناسی دارد. در سال ۲۰۰۰، مجموع تصویر نسخه هایی از پژوهشهای هندسی سجزی با مپیشگفتار پروفسور هوخندایک منتشر شد که این خود گامی بزرگ در راستای شناخت سجزی است. سجزی همچنین با دیگر دانشمندان همروزگارش نامه نگاریهایی داشته است. از میان این نامه ها، نامه ابوریحان بیرونی به سجزی است که در آن اثباتی برای قضیه سینوسها در هر دو حالت صفحه و کروی میاورد. ابوریحان، در این نامه میگوید که این اثبات از آنِ استادش، "ابونصرمنصور" (ریاضیدان بزرگ ایرانی و از اهالی گیلان) میباشد. برخی از مسئله های هندسی که سجزی بر روی آنها کار کرده عبارتند از:

    .با فرض داده شدن یک دایره و عددی مفروض، پیدا کنید نقطه ای را در بیرون آن دایره که نسبت مماس بر دایره از آن نقطه و قطر دایره برابر با آن عدد مفروض باشد. و نیز:

    .با فرض داده شدن مثلث مفروض و سه عدد، پیدا کنید نقطه ای در درون آن مثلث را که خطوط رسم شده از ان نقطه به راسهای مثلث، آنرا به مثلثهایی با مساحتهای متناسب با آن سه عدد بخش کند.

    چنانکه پیداست، این مسائل هندسی دارای پیچیدگی بودند که حل آنها بویژه در زمان سجزی نشان از پیشرو بودن وی در این زمینه از دانش دارد. یکی از رساله های بسیار مهم سجزی، که درباره حل یک مسئله هندسی دیگر است، رساله ای درباره کره ها میباشد: در این رساله، سجزی ۱۲ قضیه درباره کره بزرگی ثابت میکند که از یک تا سه کره کوچکتر را در بر دارد. برای نمونه:

    .فرض کنید یک کره بزرگ با سه کره کوچکتر در درون آن داده شده است به گونه ای که، سه کره کوچکتر، دو به دو به هم و هر سه به کره بزرگتر مماس هستند. پیدا کنید حجم کره بزرگتر را.

    سجزی، حجم کره بزرگ را بر حسب شعاعهای سه کره کوچک حساب میکند.این رساله بویژه از آن نگر دارای اهمیت است که در آن سجزی بویژه در دو گزاره پایانی، کره های ۴ بعدی را در نظر میگیرد که این نوآوری به راستی آغاز هندسه کروی با بعد بیش از ۲ و ۳ میباشد که تا پیش از آن همواره مورد پژوهش هندسه دانان بوده است. از دیگر دستاوردهای هندسی سجزی اثبات اتحاد زیر به روش هندسی است:

    (a+b) 3= a3+ b3+3ab(a+b

    راه اثبات او برای این فرمول آن است که مکعب به ضلع a+b را در نظر میگیرد و آنرا به دو مکعب با ضلعهای a و b وچند متوازی السطوح با حجمهای کل 3ab(a+b) بخش میکند. بسیاری از تاریخنویسان علم، همین اثبات را آغاز گشترش جبر هندسی اقلیدس به بعد ۳ دانسته اند.

    دیدگاه های سجزی در فلسفه ریاضی:

    یکی از مواردی که سجزی را از دیگر دانشمندان همروزگار و نیز پس از او جدا میکند، این است که سجزی افزون بر پژوهش در ریاضی در فسلفه ریاضی نیز به اندیشه پرداخته است و این زمینه برای او دارای اهمیت و ارزش بوده است. وی در این زمینه، رساله هایی نیز نوشته است. برای نمونه سجزی در نوشتاری به روشهای گوناگون حل مسئله های هندسی میپردازد. این نوشتار به دست استاد ارجمند هوخندایک، به زبان انگلیسی و به دست محمد باقری به زبان پارسی برگردانده شده است. سجزی، حل مسئله های هندسه را به دوگونه بخش میکند: هندسه ثابت و هندسه متحرک. هندسه متحرک آن روش حلی است که در آن ، باید خطکش را دور نقطه ای ثابت بگردانیم. بدینگونه حرکت (که کمیتی فیزیکی است) به هندسه راه میابد. گفتیم که سجزی، تثلیث زاویه را به کمک قطع دادن دایره با هذلولی حل کرده است. این خود نمونه ای از روش هندسه ثابت است که دیگر حرکت در آن جایی ندارد. همچنین سجزی یکی از کسانی است که درباره چیستی بینهایت اندیشیده است.

    ابوسعید سجزی: ستاره شناس برجسته

    ابوسعید سجزی از مقام برجسته ای در ستاره شناسی برخوردار است. گذشته از اینکه کارها و نوشته های هندسی او مانند مثلثات کروی و غیره، دارای کاربردهایی در ستاره شناسی میباشند، خود وی نیز ستاره شناسی بسیار پرکار بوده است. و در زمینه ستاره شناسی در نوشته های غرب و شرق، مقامی بلند را به خود اختصاص داده است. ابو سعید دارای رساله ها و نوشته های بسیاری در دانش ستاره شناسی است. نوشتار "رساله فی عمل الاسطرلاب" و "رساله فی الاسطرلاب المسرطن" از او درباره کاربردهای گوناگون اسطرلاب، یک وسیله نجومی بسیار مهم می باشد. نیز، کتاب "جامع شاهی" او -که به عضدالدوله دیلمی پیشکش شده است- دارای ۱۵ نوشتار در زمینه دانش ستاره شناسی، هیئت و حرکت ثوابت است که اکنون در موزه لندن نگهداری میشود. ولی بزرگترین و پرافتخارترین کار نجومی ابوسعید را باید در حدس زدن حرکت و ضعی زمین دانست. ابوسعید سجزی، چند صد سال پیش از آنکه کوپرنیک، در اروپا حرکت وضعی زمین را مطرح کند، باور داشت که زمین به دور خورشید میچرخد . ابوریحان بیرونی، از بزرگترین دانشمندان ایرانی همروزگار سجزی، در کتاب "استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاسطرلاب" درباره این دستاورد سجزی میگوید: " از ابو سعید سجزی، اُسطرلابی از نوع واحد و بسط دیدم که شمالی و جنوبی مرکّب نبود و آن را اسطرلاب زورقی می نامید و او را به جهت اختراع آن اسطرلاب تحسین کردم چه اختراع آن متکی بر اصلی است قائم به ذات خود و مبنی بر عقیده ی مردمی است که زمین را متحرّک دانسته و حرکت یومی را به زمین نسبت می دهند و نه به کره ی سماوی. بدون شک این شبهه ای است که تحلیلش در نهایت ِ دشواری است.و قولی است که ابطالش در کمال دشواری است. مهندسان و دانشمندان هیئت که اعتماد و استناد ایشان بر خطوط مساحیه است؛ در نقض ِ این شبهه و رد آن عقیدت بسی ناچیز و تهی دست باشند و هرگز دفع آن شبهه را اقامت برهان و تقریر دلیلی نتوانند نمود. زیرا چه حرکت یومی را از زمین بدانند و چه آن را به کره ی سماوی نسبت دهند در هر دو حالت به صناعت آنان زیانی نمی رسد و اگر نقض این اعتقاد و تحلیل این شبهه امکان پذیر باشد موکول به رای فلاسفه ی طبیعی دان است."

    چنانکه می بینیم، ابوریحان به روشنی میگوید که ابوسعید سجزی، به چرخش زمین به دور خورشید باور داشته و حتا اسطرلابی هم به نام اسطرلاب زورقی بر پایه این دیدگاه ساخته است. ابوسعید سجزی، خود در نوشتار "الاسطرلاب الزورقی"، به شرح کاربرد این اسطرلاب می پردازد. و به راستی هم بخش بزرگی از نامبرداری سجزی در ستاره شناسی، به همین ساخت اسطرلاب زورقی برمیگردد. وی، این اسطرلاب را با این فرض که زمین متحرک و کرات دیگر به جز ۷ سیاره ساکن هستند ساخت. جالب است که سجزی در زمانی این باور حرکت وضعی زمین را مطرح کرد که باور بیشتر دانشمندان وارون آنرا تایید میکرد. یعنی بیشتر دانشمندان، حتا پورسینا و رازی هم، بر ساکن بودن زمین باور داشتند. حتا سه سده پس از سجزی، یعنی در سده هفتم هجری، ابوعلی حسن ابن علی مراکشی، مینویسد:

    "ابوریحان بیرونی گفته است که مخترع این اسطرلاب ابوسعید سجزی بوده و آن اسطرلاب برپایه این فرض است که کره زمین متحرک و کره سماوی، به جز سیارات هفتگانه، ثابت است. بیرونی گفته است که این شبهه‏ای است که حل آن دشوار است و شگفت است که او چگونه چیزی را دشوار دانسته که نادرستی آن بسیار آشکار است و این چیزی است که ابوعلی سینا در کتاب شفا و رازی در کتاب ملّخص و بسیاری از کتابهای دیگرش، نادرستی آن را بیان کرده اند"
    باری، چنانکه میبینیم، باور به ثابت بودن زمین، چنان در آن زمان گسترده بود که حتا تا سه سده پس از سجزی هم، دانشمندان وارون ان را نادرست میپنداشتند و حتا ابوریحان را سرزنش میکردند که چرا او هم این گفته سجزی را رد نکرده است.

    ابوسعید سجزی، چنانکه گفته شد، ریاضیدان و ستاره شناسی بسیار پرکار بوده است. او نوشته های بسیاری در زمینه دانش ستاره شناسی دارد. برخی از کتابها و نوشتارهای او درباره ستاره شناسی عبارتند از: "کتاب ترکیب الافلاک"، "رسالة فی کیفیة صنعة آلات النجومیه" ، "فی کیفیة صنعة جمیع الاسطرلابات"، " رسالة الاسطرلاب" و "فی قوانین مزاجاة الاسطرلاب الشمالی مع الجنوبی" و بسیاری از نوشته ها و رساله های دیگر که هرکدام دارای نوآوری ها و یافته ها علمی فراوانی هستند.

  2. 3 کاربر از پست مفید sanchooli سپاس کرده اند .

    admin (پنجشنبه ۲۵ اردیبهشت ۹۳),sistan (پنجشنبه ۲۱ آذر ۹۲),سیستانیها (پنجشنبه ۲۱ آذر ۹۲)

  3. #2
    کاربر ســایت
    تاریخ عضویت
    ۹۰-آبان-۱۲
    نوشته ها
    296
    امتیاز
    1,886
    سطح
    25
    Points: 1,886, Level: 25
    Level completed: 86%, Points required for next Level: 14
    Overall activity: 0%
    دستاوردها:
    1 year registered1000 Experience Points
    سپاس ها
    0
    سپاس شده 273 در 117 پست

    RE: ابو سعید سجزی

    بسیار عالی بود یه پیشنهاد داشتم اگر میشه هر کجا سجزی داشتیم در داخل پرانتز بنویسیم سیستانی ودیگر اینکه در زیر ارسالها حتما کلمات کلیدی به تعداد12تابنویسیم که برای نیمروزآنلاین مفیده.از زحمات استاد سنچولی بی نهایت ممنونم

  4. 3 کاربر از پست مفید مربي خسو سپاس کرده اند .

    admin (پنجشنبه ۲۵ اردیبهشت ۹۳),sistan (پنجشنبه ۲۱ آذر ۹۲),سیستانیها (پنجشنبه ۲۱ آذر ۹۲)

  5. #3
    مدیر ارشد سایت مدال ها:
    Community Award

    تاریخ عضویت
    ۹۰-مهر-۲۴
    نوشته ها
    855
    امتیاز
    8,969
    سطح
    63
    Points: 8,969, Level: 63
    Level completed: 73%, Points required for next Level: 81
    Overall activity: 47.0%
    دستاوردها:
    Tagger First Class5000 Experience PointsVeteran
    سپاس ها
    1,845
    سپاس شده 1,737 در 567 پست
    [quote]چنانکه می بینیم، ابوریحان به روشنی میگوید که ابوسعید سجزی، به چرخش زمین به دور خورشید باور داشته و حتا اسطرلابی هم به نام اسطرلاب زورقی بر پایه این دیدگاه ساخته است. ابوسعید سجزی، خود در نوشتار "الاسطرلاب الزورقی"، به شرح کاربرد این اسطرلاب می پردازد. و به راستی هم بخش بزرگی از نامبرداری سجزی در ستاره شناسی، به همین ساخت اسطرلاب زورقی برمیگردد. وی، این اسطرلاب را با این فرض که زمین متحرک و کرات دیگر به جز ۷ سیاره ساکن هستند ساخت. جالب است که سجزی در زمانی این باور حرکت وضعی زمین را مطرح کرد که باور بیشتر دانشمندان وارون آنرا تایید میکرد. یعنی بیشتر دانشمندان، حتا پورسینا و رازی هم، بر ساکن بودن زمین باور داشتند. حتا سه سده پس از سجزی، یعنی در سده هفتم هجری، ابوعلی حسن ابن علی مراکشی، مینویسد:

    "ابوریحان بیرونی گفته است که مخترع این اسطرلاب ابوسعید سجزی بوده و آن اسطرلاب برپایه این فرض است که کره زمین متحرک و کره سماوی، به جز سیارات هفتگانه، ثابت است. بیرونی گفته است که این شبهه‏ای است که حل آن دشوار است و شگفت است که او چگونه چیزی را دشوار دانسته که نادرستی آن بسیار آشکار است و این چیزی است که ابوعلی سینا در کتاب شفا و رازی در کتاب ملّخص و بسیاری از کتابهای دیگرش، نادرستی آن را بیان کرده اند"
    باری، چنانکه میبینیم، باور به ثابت بودن زمین، چنان در آن زمان گسترده بود که حتا تا سه سده پس از سجزی هم، دانشمندان وارون ان را نادرست میپنداشتند و حتا ابوریحان را سرزنش میکردند که چرا او هم این گفته سجزی را رد نکرده است.[
    درمورد این دانشمند بزرگ همشهری هرکسی اطلاعات داره در ادامه ارسال کنه ممنون

    اگرچه باده فرحبخش وبادگلبیزاست-به بانگ چنگ مخورمی که محتسب تیزاست

    صراحی ای وحریفی گرت به چنگ افتد = به عقل نوش که ایام فتنه انگیزاست

    درآستین مرقع پیاله پنهان کن =که همچوچشم صراحی زمانه خونریزاست

  6. 2 کاربر از پست مفید sistan سپاس کرده اند .

    admin (پنجشنبه ۲۵ اردیبهشت ۹۳),سیستانیها (پنجشنبه ۲۱ آذر ۹۲)

  7. #4
    کاربر ســایت مدال ها:
    Master Tagger

    تاریخ عضویت
    ۹۱-دی-۲۵
    نوشته ها
    2,085
    امتیاز
    18,642
    سطح
    86
    Points: 18,642, Level: 86
    Level completed: 59%, Points required for next Level: 208
    Overall activity: 16.0%
    دستاوردها:
    Tagger First ClassOverdriveCreated Blog entry10000 Experience PointsVeteran
    نوشته های وبلاگ
    26
    سپاس ها
    5,762
    سپاس شده 4,124 در 1,467 پست
    ابوسعيد سجزي رياضيدان و منجم ايران (1)
    نويسنده: رضا كوهكن





    نوشته حاضر به اختصار به معرفي زندگي علمي و آثار ابوسعيد سجزي، رياضيدان و منجّم برجسته سيستاني قرن چهارم هجري مي‏پردازد. نام كامل او ابوسعيد احمد بن محمد بن عبدالجليل سجزي است. همانطور كه از نام او برمي‏آيد وي از اهالي سيستان (سجستان) بوده است. «سجزي» را در منابع لاتين به صورت‏هاي AL-SiEjzi ، AL-SijaziE و AL-SigziE ، AL-sigIziE مي‏نويسند. سجزي معاصر با ابوريحان بيروني و عضدالدوله ديلمي است كه از 338 ـ 372 ه .ق در عراق، خوزستان و كرمان سلطنت كرد و سجزي بسياري از تأليفات خود را به نام او نگاشته است.
    از زندگي سجزي اطلاع زيادي در دست نيست. اطلاعاتي كه درباره زندگي او مي‏دانيم بر اساس نقل قول‏هايي از دانشمندان ديگر نظير ابوريحان بيروني يا بر اساس تاريخ نگارش رسائل وي يا تاريخ استنساخ نسخي است كه وي نسخه‏برداري كرده است.
    سجزي دانشمندي است كه در هندسه، مقامي رفيع و ابتكارات و ابداعات فراواني دارد كه از آن جمله مي‏توان به توسيع جبر هندسي به سه بعد و چهار بعد اشاره كرد. وي در نجوم نيز نوآوري و خلاقيت دارد و مخترع اسطرلاب زورقي بر اساس فرض انقلابي چرخش زمين است. و قرنها قبل از كپرنيك، عقيده حركت وضعي زمين را مبناي ساخت اسطرلاب خويش قرار داده است. سجزي در تنجيم بسيار فعّال بود و آثار وي در تنجيم به مراتب مفصّل‏تر از آثار رياضي و نجومي او است. در فلسفه رياضي صاحب رساله‏اي بي‏نظير و در نوع خود منحصر بفرد در روش شناسي رياضي است و در متن‏هاي ديگري از رسايل خود نيز به مسايل فلسفي مربوط به رياضي پرداخته است. وي دانشمندي فعّال و نوآور است به طوري كه مؤلف 49 رساله در رياضي و فلسفه رياضي، 11 رساله در نجوم و آلات نجومي و 19 رساله در تنجيم است.
    از آنجائي كه تحقيقات جدّي درباره سجزي چندي است در ميان محققين آغاز شده، بسياري از آثار وي هنوز به طور جدّي مورد تحليل و بررسي قرار نگرفته است. شرح حال سجزي در منابع فارسي محدود به صفحاتي در دو اثر ارزنده استاد ابوالقاسم قرباني است كه به اقتضاي چارچوب اين دو كه به زندگي نامه مجموعه‏اي از رياضيدانان ايراني و مسلمان اختصاص دارد، در مورد سجزي اطلاعات بسيار مفيدي را ـ البته به اختصار و با تكيه بر منابع موجود تا زمان نگارش آنها ـ عرضه نموده است. اما كتابي كه مستقلاً و به طور نسبتا جامع به سجزي اختصاص داشته باشد، نه تنها در منابع فارسي موجود نيست بلكه در منابع خارجي نيز تاكنون چنين كاري انجام نشده است. از ديگر محققان ايراني كه درباره سجزي كار كرده‏اند بايد از مهندس محمد باقري ياد كرد، وي براي اولين بار رساله‏اي را از سجزي به فارسي ترجمه كرده و به چاپ رسانده است.
    در ميان محققين خارجي بايد از سزگين، سوتر، شوي، كهل، برگر، و وپكه آلماني، روزنفلده، صفراُف، سلاوتين و خيرالدينواي روسي، رشدي راشد ـ رئيس مركز ملي تحقيقات علمي فرانسه ( LCNRS ) و پاسكال كروز ـ عضو اين مركز ـ سديو فرانسوي، لورچ، برگرن، سمپلونيوس، ويليام تامسون، كونر، روبرتسون و عادل انبوبا و... نام برد كه برخي نظير سزگين دايرة‏المعارف نويس هستند و صفحاتي از دايرة المعارف خويش را به سجزي اختصاص داده‏اند. اغلب پژوهشگران ديگر، كارهاي تحليلي بسيار ارزشمندي در مورد يك رساله يا يك ايده خاص سجزي در چند اثر وي ارايه كرده‏اند.
    به طور خاص بايد از دكتر هوخندايك، پژوهشگر برجسته هلندي استاد دانشگاه اوتراخت و سردبير اجرايي هيستوريا ماتماتيكا ياد كرد كه رساله‏هايي از سجزي را به انگليسي ترجمه و شرح كرده و به چاپ رسانده است. بعلاوه مقدمه‏اي نسبتا جامع بر مجموعه نسخ خطي هندسي سجزي كه در استانبول موجود بوده و در سال 2000 م توسط فواد سزگين به چاپ رسيده، نوشته است. وي تحقيقات متعدد ديگري درباره سجزي دارد.
    زندگي علمي سجزي

    سجزي در حدود سال 330 ه . ق در سيستان متولد شد و بر اساس شواهد موجود، بخشي از عمر خود را در اين منطقه سپري كرد. سجزي خود در رساله المدخل إلي علم الهندسه تصريح مي‏كند:
    در سيستان ابزار عظيم و مهمّي ساخته‏ام. مدلي از كل عالم، متشكل از افلاك، جرمهاي آسماني، مدارهاي حركت آنها و اندازه‏هايشان، مقدار فاصله‏ها و حجمهاي آنها و شكل زمين، اماكن، شهرها، كوهها، درياها، بيابانها، درون كره‏اي تو خالي و مشبك؛ آن را هيئت كل، ناميده‏ام1.
    سجزي در فاصله سالهاي 358 ـ 361 ه . ق در شيراز مي‏زيسته و در اين ايّام يك مجموعه از نسخ خطي را در شيراز استنساخ كرده است.
    اكثر محققين تاريخ رياضيات حوزه اسلامي بر اين عقيده‏اند كه نسخه كتابخانه ملّي پاريس به شماره 2457 همان نسخه دستنويس سجزي است كه مشتمل بر 220 برگ و حاوي 49 رساله و كتاب از رياضيدانان دوره اسلامي است2. رساله‏هاي دهم، بيست و هفتم، بيست و هشتم، سي‏و يكم و چهل و ششم آن مجموعه از تأليفات خود سجزي است. نظر برخي از محققين كنوني نظير دكتر سمپلونيوس3 و دكتر هوخندايك4 بر آن است كه نسخه فوق الذكر نمي‏تواند دست نويس سجزي باشد بلكه رونوشتي است كه بعدها از دست‏نوشت سجزي استنساخ شده است.
    در هر حال شكي نيست كه سجزي در آن دوران مجموعه‏اي از رسايل را استنساخ كرده است و ترديدي نيست كه وي در آن زمان رياضيدان مبرزي بوده است.
    ابوريحان بيروني در آثار الباقية عن القرون الخاليه، اسامي ماههاي تقويم سجستان را كه «شيخ سجزي» به وي گفته است، ذكر مي‏كند. ابوريحان به دفعات در آثار الباقيه از ابوسعيد نام برده و در مورد تعيين جهت قبله با وي مكاتبه داشته است. ابوريحان همچنين در نامه‏اي، اثباتي را كه استاد او ابونصر منصور بن عراق از قضيه شكل‏القطاع در مورد قضيه سينوسها در مثلت كروي و مسطح انجام داده است براي وي ارسال مي‏كند5 كه ظاهرا بيروني آن را به جهت اثبات حق تقدم استاد خويش ابونصر در مورد كشف «شكل مغني» براي ابوسعيد فرستاده است6. بنا به نوشته بيروني، سجزي در رصد عبدالرحمن صوفي، منجم بزرگ، طي انقلابين زمستاني 359 و 360 هجري و انقلاب تابستاني 360 هجري، حضور داشته است.
    دوره‏اي از زندگي او نيز در خراسان گذشته است و در اين دوره، مباحثاتي با رياضيدانان آن منطقه داشته كه رسايلي پيرامون سؤالات رياضيدانان آن ديار از ابوسعيد و پاسخهاي وي موجود مي‏باشد.
    پدر سجزي نيز همچون خود وي از رياضيدانان برجسته عهد خويش بوده است. سجزي در سال 340 يزد گردي / 360 هجري رساله‏اي درباره گنبدهاي هذلولي و سهموي خطاب به پدرش ابوالحسين محمد بن عبدالجليل سجزي نوشته است. وي همچنين در اثري بنام كتاب احمد بن محمد عبدالجليل في مسايل المختارة التي جرّت بينه و بين مهندسي شيراز و خراسان و تعليقاته از راه‏حلهايي كه پدرش براي مسأله‏هايي مربوط به تقسيم مثلثها و متوازي الاضلاعها عرضه كرده است صحبت مي‏كند بنابراين پدر سجزي بايد يك رياضيدان فعّال بوده باشد7.
    نوآوري‏هاي سجزي

    سجزي از مقام برجسته‏اي در هندسه، فلسفه رياضي و نجوم برخوردار است و داراي آثار و عقايد بديعي است كه تاكنون كمتر مورد بررسي قرار گرفته است. ولي امروزه تعدادي از محققين، هر يك بعدي از كارهاي وي را مورد بررسي قرار داده‏اند و مي‏توان گفت ابعاد مختلف نبوغ علمي وي در حال كشف شدن است. سجزي تبحر فوق‏العاده‏اي در هندسه داشته است. پاسكال كرزه وي را از بزرگترين نمايندگان دوره‏اي از تاريخ هندسه... قرنهاي 10 و 11 (ميلادي) مي‏داند8. سوتر وي را از مبرزترين هندسه دانان دوره اسلامي مي‏داند و هوخندايك محقق هلندي وي را از «پركارترين» هندسه دانان اين دوره مي‏داند9. روز نفلد10، صفر اوف11 و سلاوتين12، محققين برجسته روسي در تاريخ رياضيات، استدلال كرده‏اند كه سجزي براي نخستين بار «جبر هندسي» عرضه شده در كتاب دوم اقليدس را به حوزه سه بعدي توسعه داد.13 البته رياضيدانان متعددي در دوره رنسانس علمي (قرون شانزدهم ميلادي به بعد) در اين زمينه كار كرده‏اند. امّا رساله سجزي اولين نمونه از اين متون در دوره اسلامي است. سجزي در بخشي از آثار رياضي‏اش درباره مقاطع مخروطي كار كرده است و تثليث دايره را براي نخستين بار از طريق تقاطع يك دايره و يك هذلولي متساوي القطرين حل كرده و آن را روش هندسه ثابت ناميد.14 پاسكال كروزه15، عضو مركز ملّي تحقيقات علمي فرانسه16، روزنفلد و همكارانش اعتقاد دارند كه سجزي مبدع جبر هندسي چهار بعدي است17.
    با وجود آنكه سجزي رساله‏ها و نوآوريهاي متعددي در هندسه داشته است، اما مقام علمي وي در زمينه نجوم و تنجيم كمتر از مقام علمي وي در هندسه نيست. چنان كه خانم دكتر سمپلونيوس، محقق برجسته تاريخ رياضيات و نجوم، معتقد است كه «حوزه اساس فعاليت علمي سجزي تنجيم است و او آشنايي بسيار با منابع و آثار پيشين در اين زمينه دارد»18 از جمله ابداعات سجزي در نجوم مي‏توان به ساخت اسطرلاب زورقي بر اساس اعتقاد به حركت وضعي زمين كه در زمان خود بي‏نظير است، اشاره نمود.
    در فلسفه رياضي مي‏توان به نظرات وي درباره روشهاي حل مسايل هندسي اشاره كرد كه در نوع خود بي‏نظير است و سجزي رساله‏اي در اين مورد دارد. بنا به نظر دكتر هوخندايك:
    تا آنجا كه اطلاع داريم، اين متن تنها رساله هندسه داني از دوره اسلامي در شيوه‏هاي حل مسأله به طور كلي است. رساله‏هايي از ديگر رياضيدانان دوره اسلامي، مثل ابراهيم بن سنان، درباره روش تحليل يونانيان باستان وجود دارد ولي سجزي به مراتب مطالب بيشتري عرضه مي‏كند19.
    وي به مسايل فلسفي در رياضيات علاقه‏مند بوده و به مسايلي نظير چيستي بي‏نهايت پرداخته است. رشدي راشد20، در مقاله‏اي مفصّل جوانب مختلف اين موضوع را بررسي كرده است21.
    مقام علمي هندسي سجزي

    سجزي تأليفات مهمّي در هندسه درباره كره‏ها و مقاطع مخروطي دارد. وي مسأله تثليث زاويه را از طريق تقاطع يك دايره با هذلولي متساوي القطرين حل كرده و اين خود روشي نو در حلّ اين مسأله بود. سجزي اين روش را «هندسه ثابت» ناميد و اين اصطلاح را در مقابل «هندسه متحرك»22 بكار گرفت. «هندسه متحرك» در واقع روشي هندسي در حل مسايل هندسي است كه مستلزم لغزاندن خط كش حول نقطه‏اي ثابت است، چنان كه در حالتي خاص، نسبتي مفروض ميان اضلاع يا زواياي مورد نظر برقرار مي‏گردد. اين روش مستلزم ورود حركت به هندسه است و از آنجا كه حركت يك كميت فيزيكي است، رياضيدانان متعدد در پي كشف روشهايي ديگر بودند كه در اين ميان، سنجزي اين مسأله را با استفاده از مقاطع مخروطي حل كرد23.
    سجزي رساله‏اي نيز در قضاياي شكل القطاع دارد كه ازاهميت و فايده زيادي در نجوم برخوردار است. تعدادي از كتب رياضي وي نيز شرح و تفصيل كتب و راه‏حل‏هاي قدما از جمله اقليدس و ارشميدس و آپولونيوس مي‏باشد و راه حلي در ترسيم هفت‏ضلعي منتظم با استفاده از مقاطع مخروطي ارائه كرده است24.
    استاد ابوالقاسم قرباني در كتاب ارزشمند رياضيدانان دوره اسلامي فهرستي از آثار رياضي سجزي را مطابق با فهرست ارائه شده توسط سزگين در GAS عرضه مي‏نمايد، البته با پژوهشهاي جديد، تعداد ديگري از رسايل سجزي نيز شناسايي شده است. تازه‏ترين اطلاعات درباره چاپ رسايل سجزي به قرار زير است:
    كتاب في تسهيل السبل الاستخراج الاشكال الهندسيه از جمله رسايلي است كه در فهرست مذكور نامي از آن برده نشده است. دكتر هوخندايك بر اساس متن چاپي فراهم آورده در پيوست دوم رسايل ابن سنان، ويرايش 1. س سعيدان، كويت 1983، ص 72 ـ 339 و با مقايسه نسخه خطي آن در لاهور، به انگلسي ترجمه و شرح كرده است و مهندس باقري آن را به فارسي ترجمه كرده است25.
    تحول مهم ديگر در رابطه با آثار رياضي سجزي، نشر تصوير نسخه مجموعه رسايل هندسيه26 سجزي است كه توسط فواد سزگين و با مقدمه يان. پي‏هوخندايك در سال 2000 م صورت گرفته است. اين مجموعه حاوي 14 رساله از رسايل سجزي است كه در نسخه كتابخانه سليمانيه استانبول، مجموعه رشيد افندي، شماره 1191 موجود است. اين نسخه بدون تاريخ است امّا به نظر مي‏رسد كه حداقل چند قرن پس از وفات سجزي تحرير شده است.
    قابل ذكر است كه از رسايل سجزي سه نسخه خطي مهم وجود دارد. 1 ـ نسخه خطي استانبول، مجموعه رشيد افندي شماره 1191 كه پيشتر ذكر آن رفت. اين مجموعه را با نماد I نشان مي‏دهيم 2 ـ نسخه كتابخانه ملي پاريس، مخزن آثار عربي شماره 2457. اين مجموعه كه بالغ بر 150 اثر در رياضي و نجوم از رياضيدانان و منجمين مختلف است، حاوي 5 اثر از سجزي نيز هست. بنا به اعتقاد اكثر محققين اين مجموعه نسخه خطي دستنويس سجزي است. اين نسخه را با نماد P نمايش مي‏دهيم. 3 ـ نسخه خطي دوبلين، چستربيتي، شماره 3625. اين مجموعه در اصل حاوي 37 اثر از سجزي بوده كه تعداد كمي از آنها حفظ شده است. دكتر هوخندايك در مقدمه‏اي كه بر چاپ مجموعه خطي كتابخانه سليمانيه استانبول آورده است، 37 اثر ذكر شده در نسخه دوبلين را فهرست كرده و نسخه‏هاي موجود در مجموعه دوبلين و مجموعه كتابخانه سليمانيه را مشخص نموده است. نسخه دوبلين را با نماد D نمايش مي‏دهيم.
    ذيلاً فهرست آثار هندسي سجزي را منطبق با فهرست GAS [سزگين، 1974] و ترجمه‏اي كه استاد ابوالقاسم قرباني از آن ارائه كرده است [قرباني، 1375] را بيان مي‏كنيم و براي اختصار، تنها نشاني نسخه‏هاي خطي رسايلي را كه در سه مجموعه فوق‏الذكر موجودند با نمادهاي D و P, I نشان مي‏دهيم و نشاني ساير نسخ خطي را كامل مي‏آوريم.
    پی نوشت ها :

    1 ـ في مساحة الاكبر بالاكر (46 P )
    2 ـ اجوبة عن مسائل سألها عنه بعض مهندسي شيراز(31 P ، b52 ـ a 35D ، b62 ـ a31I )
    3 ـ رساله إلي ابي الحسين محمد بن عبدالجليل في خواص الشكل المجسّم الحادث من ادارة القطع الزائد و المكاني ( b65 ـ a66I ، 28P )
    4 ـ كتاب في خواص المجسم الناقص و الزائد و المكاني ( b65 ـ b63I )
    5 ـ رسالة في خواص القبة الزائدة و المكانية ( b68 ـ a 66I )
    6 ـ رسالة في وصف القطوع المخروطيه، وپكه قسمتي از اين رساله را در سال 1874 به زبان فرانسوي ترجمه كرده است. (ليدن شماره 168 صص 22ـ 1)
    7 ـ رسالة في قسمة الزاوية المستقيمة الخطين بثلثة اقسام متساويه. (ليدن شماره 168 صص 40 ـ 23)
    8 ـ كتاب عمل المسبع في الدائرة و قسمة الزاوية المستقيمة الخطين بثلثة اقسام متساويه: كارل شوي اين رساله را بررسي كرده و طي مقاله‏اي به چاپ رسانده است (مجلّه ايزيس، جلد 8، 1926، صص 40 ـ 21). ( b83 ـ b80I ، قاهره، دارالكتب، شماره 41 صص a16 ـ b13 )
    9 ـ رسالة في اخراج الخطوط في الدوائر الموضوع من النقط المعطاة. سديو27 صورت مسايل شرح شده در اين رساله را به زبان فرانسوي ترجمه و در سال 1838 چاپ كرده است. نسخه خطي آن در كتابخانه ملي پاريس به شماره 2458 موجود است.
    10 ـ رسالة في كيفية تصورالخطين اللذين يقربان و لا يلتقيان.
    11 ـ رسالة في استخراج خط مستقيم الي الخطين المستقيمين المفروضين. ( a31 ـ a30 D و b128 ـ b126I )
    12 ـ رسالة في جواب مسئلة عن كتاب يوحنا بن يوسف من انقسام خط مستقيم به نصفين و تبيين خطاء يوحنا في ذالك. (10 P )
    13 ـ رسالة إلي ابن علي نظيف بن يمن المتطبب في عمل مثلث حاد الزوايا من خطين مستقيمين مختلفين. (27 P )
    14 ـ رسالة في تحصيل ايقاع النسب المؤلفه اثني عشرة في شكل القطّاع المسطّح بترجمة واحدة و كيفية الاصل الذي تتولد منه هذه الوجوه. ليدن، 168، صص 44 ـ 41.
    15 ـ رساله في الشكل القطاع. اين رساله در سال 1948 م جزو الرسايل المتفرقه في الهيئة در حيدر آباد توسط انتشارات عثمانيه به چاپ رسيده است. (بانكيپور، 2468، صص b279 ـ b276 )
    16 ـ تحصيل القوانين الهندسية المحدودة: سديو در سال 1838 م عنوان قضاياي آن را به فرانسوي ترجمه كرده است. يك نسخه خطي از آن در كتابخانه ملي پاريس به شماره 2458، صص 5 ـ 4 و نيز در ( b72 ـ 70 I ) موجود است.
    17 ـ رساله في البرهان الهندسي (2060، صص a174 ـ b173 )
    18 ـ رسالة في اخراج الخطوط من طوف القطور الدائرة إلي العمود الواقع علي خط القطر ( a66 ـ 64 D )
    19 ـ خواص العمود في المثلث ( a67 ـ a66D ، b125 ـ b124I )
    20 ـ المدخل إلي علم الهندسه ( b17 ـ b2D )
    21 ـ رسالة في خواص مربع قطر الدائرة ( b31 ـ a31D ، b70 ـ a69I )
    22 ـ رسالة في جواب مسايل الهندسه ( b60 ـ a53D و b123 ـ b110I )
    23 ـ رسالة في مسائل المختارة ( b52 ـ a35D و b62 ـ a31I )
    24 ـ رسالة في اخراج خط مستقيم إلي خط معطي من نقطة معطاة ( b64 ـ b61D و b79 ـ a75I )
    25 ـ رسالة في معرفة الخطين المستقيم و المنحني (نيويورك، دانشگاه كلمبيا، 45)
    26 ـ رسالة في صفة آلة تعرف بها الابعاد و عمل هذة الآلة (ليدن، 14، صص 226 ـ 223)
    27 ـ تعليقات الهندسيه (دوبلين، چستربيتي، 3045، ص b89 ـ a74 )
    28 ـ رسالة في كيفية تصور الخطين اللذين يقربان و لايلتقيان باخراجهما دائما الي ما لا نهاية، اللذين ذكرهما ابلونيوس الفاضل في المقالة الثانية من كتاب المخروطات: رشدي راشد سال 1987 م اين رساله را بررسي و تحليل كرده و به همراه ترجمه فرانسوي آن به چاپ رسانده است و مقاله‏اي پيرامون آن در كنفرانسي در مركز تاريخ علوم و فلسفه عرب ايراد نموده است و از چهار نسخه زير بهره گرفته است: (ليدن، 6/14 ـ دانشگاه كلمبيا، 12/45 ـ آستان قدس رضوي (مشهد)، 3/5521 ـ استانبول، رشيد افندي 7/1191)
    29 ـ ثبت براهين بعض اشكال كتاب اقليدس في الاصول في الشكل الثاني من المقالة الاولي. (لندن، ، 1270، صص 100 ـ 87)
    درباره بعضي شكل‏ها (قضاياي) بعضي از مقالات كتاب اصول اقليدس رساله‏هايكوچكي از سجزي در دست است كه اين رساله‏ها را مي‏توان در (استانبول، رشيدافندي، 1191، صص 106 ـ 84) يافت.
    30 ـ استدراك و شكّ في الشكل الرابع عشر من المقالة الثانية عشرة من كتاب الاصول الاقليدس. ( a33 ـ a32D و a107 ـ b105I )
    31 ـ رسالة في حلّ شك في الشكل الثالث و العشرين من كتاب الاصول. ( b34 ـ a33 D و b109 ـ a107I )
    32 ـ رسالة في الجواب عن المسائل التي سُئل في حل الاشكال المأخوذة من كتاب المأخوذات الارشميدس. اين رساله مشتمل بر 15 مسأله هندسي است و سديو مقدمه و صورت مسايل آن را به زبان فرانسوي ترجمه كرده است.(پاريس، 2458، صص 9 ـ 5)
    33 ـ برهان علي مسئلة من كتاب ارشميدس غير ما اورده هو. نسخه خطي اين رساله به شماره 6/1751 كتابخانه دانشگاه تهران موجود است.
    34 ـ في عمل الاسطرلاب (سراي، احمد III ، 9/3342 ، ص 32)
    35 ـ رسالة في خواص القطع الناقص. سجزي در كتاب تحصيل القوانين الهندسيه از اين رساله نام برده است.
    در فهرست 37 تايي عرضه شده در سال 2000 توسط دكتر هوخندايك بر اساس عناوين موجود در اصل نسخه دوبلين، عناوين رساله‏هايي به چشم مي‏خورد كه در فهرست فوق ذكر نشده‏اند. عناوين مورد نظر عبارتند از:
    36 ـ رسالة في أنّ الضلع غير مشارك للقطر المربع
    37 ـ اصلاحه لاستخراج الموسّطين و قسمة الزاوية بثلاثة اقسام متساوية
    38 ـ رسالته في جواب مسألة عددية و هي كيف نجد مربّعين مجموعها <كذا <مربّعا
    39 ـ كتابه في تسهيل السبل الاستخراج الاشكال الهندسيه. از اين كتاب تنها يك نسخه در كتابخانه خصوصي نبي خان در لاهور پاكستان موجود است. اين كتاب توسط دكتر هوخندايك به انگليسي شرح و ترجمه شده و ترجمه فارسي آن توسط محمد باقري در 1375 چاپ شده است.
    40 ـ كتابه في الدوائر المتماسه
    41 ـ رسالته في استخراج عمل المثلث المتساوي الساقين علي خطّ مستقيم معطي بطريق كُلّي و بمصادرة كتاب أقليدس فقط دون الاشكال.
    42 ـ كتابه في عمل البركار المخروطي بطريق الصناعي
    43 ـ كتابه في المخروط و الكرة و الاسطوانه
    44 ـ كتابه في خواص الشكل البيضي و العدسي
    45 ـ رسالته الي ابي سهل ويجن بن رستم الكوهي في تبيين خواص القطع الناقص من قطوع الاسطوانه
    46 ـ كتابه في اخراج الخطّين المستقيمين من نقطتين مفروضتين يحيطان بزاوية و اخراج ثلاثة خطوط من ثلاث نقط.
    47 ـ برهان اشكال كتاب أبلوينوس في الدوائر المتماسّة، استخراجه.
    48 ـ رسالته الي ابي عمر علي بن محمد بن اسحاق. أيّده اللّه في جواب مسألة طريقة من ضرب الكعبين من جهتي الهندسة والعدد.
    49 ـ كتابه في انّ الاشكال كُلّها من الدائرة و الدائرة =... من الاشكال و افضلها و هي سبب الاشكال المسطحه

    - - - Updated - - -


    ابوسعيد سجزي رياضيدان و منجم ايران (1)
    نويسنده: رضا كوهكن





    نوشته حاضر به اختصار به معرفي زندگي علمي و آثار ابوسعيد سجزي، رياضيدان و منجّم برجسته سيستاني قرن چهارم هجري مي‏پردازد. نام كامل او ابوسعيد احمد بن محمد بن عبدالجليل سجزي است. همانطور كه از نام او برمي‏آيد وي از اهالي سيستان (سجستان) بوده است. «سجزي» را در منابع لاتين به صورت‏هاي AL-SiEjzi ، AL-SijaziE و AL-SigziE ، AL-sigIziE مي‏نويسند. سجزي معاصر با ابوريحان بيروني و عضدالدوله ديلمي است كه از 338 ـ 372 ه .ق در عراق، خوزستان و كرمان سلطنت كرد و سجزي بسياري از تأليفات خود را به نام او نگاشته است.
    از زندگي سجزي اطلاع زيادي در دست نيست. اطلاعاتي كه درباره زندگي او مي‏دانيم بر اساس نقل قول‏هايي از دانشمندان ديگر نظير ابوريحان بيروني يا بر اساس تاريخ نگارش رسائل وي يا تاريخ استنساخ نسخي است كه وي نسخه‏برداري كرده است.
    سجزي دانشمندي است كه در هندسه، مقامي رفيع و ابتكارات و ابداعات فراواني دارد كه از آن جمله مي‏توان به توسيع جبر هندسي به سه بعد و چهار بعد اشاره كرد. وي در نجوم نيز نوآوري و خلاقيت دارد و مخترع اسطرلاب زورقي بر اساس فرض انقلابي چرخش زمين است. و قرنها قبل از كپرنيك، عقيده حركت وضعي زمين را مبناي ساخت اسطرلاب خويش قرار داده است. سجزي در تنجيم بسيار فعّال بود و آثار وي در تنجيم به مراتب مفصّل‏تر از آثار رياضي و نجومي او است. در فلسفه رياضي صاحب رساله‏اي بي‏نظير و در نوع خود منحصر بفرد در روش شناسي رياضي است و در متن‏هاي ديگري از رسايل خود نيز به مسايل فلسفي مربوط به رياضي پرداخته است. وي دانشمندي فعّال و نوآور است به طوري كه مؤلف 49 رساله در رياضي و فلسفه رياضي، 11 رساله در نجوم و آلات نجومي و 19 رساله در تنجيم است.
    از آنجائي كه تحقيقات جدّي درباره سجزي چندي است در ميان محققين آغاز شده، بسياري از آثار وي هنوز به طور جدّي مورد تحليل و بررسي قرار نگرفته است. شرح حال سجزي در منابع فارسي محدود به صفحاتي در دو اثر ارزنده استاد ابوالقاسم قرباني است كه به اقتضاي چارچوب اين دو كه به زندگي نامه مجموعه‏اي از رياضيدانان ايراني و مسلمان اختصاص دارد، در مورد سجزي اطلاعات بسيار مفيدي را ـ البته به اختصار و با تكيه بر منابع موجود تا زمان نگارش آنها ـ عرضه نموده است. اما كتابي كه مستقلاً و به طور نسبتا جامع به سجزي اختصاص داشته باشد، نه تنها در منابع فارسي موجود نيست بلكه در منابع خارجي نيز تاكنون چنين كاري انجام نشده است. از ديگر محققان ايراني كه درباره سجزي كار كرده‏اند بايد از مهندس محمد باقري ياد كرد، وي براي اولين بار رساله‏اي را از سجزي به فارسي ترجمه كرده و به چاپ رسانده است.
    در ميان محققين خارجي بايد از سزگين، سوتر، شوي، كهل، برگر، و وپكه آلماني، روزنفلده، صفراُف، سلاوتين و خيرالدينواي روسي، رشدي راشد ـ رئيس مركز ملي تحقيقات علمي فرانسه ( LCNRS ) و پاسكال كروز ـ عضو اين مركز ـ سديو فرانسوي، لورچ، برگرن، سمپلونيوس، ويليام تامسون، كونر، روبرتسون و عادل انبوبا و... نام برد كه برخي نظير سزگين دايرة‏المعارف نويس هستند و صفحاتي از دايرة المعارف خويش را به سجزي اختصاص داده‏اند. اغلب پژوهشگران ديگر، كارهاي تحليلي بسيار ارزشمندي در مورد يك رساله يا يك ايده خاص سجزي در چند اثر وي ارايه كرده‏اند.
    به طور خاص بايد از دكتر هوخندايك، پژوهشگر برجسته هلندي استاد دانشگاه اوتراخت و سردبير اجرايي هيستوريا ماتماتيكا ياد كرد كه رساله‏هايي از سجزي را به انگليسي ترجمه و شرح كرده و به چاپ رسانده است. بعلاوه مقدمه‏اي نسبتا جامع بر مجموعه نسخ خطي هندسي سجزي كه در استانبول موجود بوده و در سال 2000 م توسط فواد سزگين به چاپ رسيده، نوشته است. وي تحقيقات متعدد ديگري درباره سجزي دارد.
    زندگي علمي سجزي

    سجزي در حدود سال 330 ه . ق در سيستان متولد شد و بر اساس شواهد موجود، بخشي از عمر خود را در اين منطقه سپري كرد. سجزي خود در رساله المدخل إلي علم الهندسه تصريح مي‏كند:
    در سيستان ابزار عظيم و مهمّي ساخته‏ام. مدلي از كل عالم، متشكل از افلاك، جرمهاي آسماني، مدارهاي حركت آنها و اندازه‏هايشان، مقدار فاصله‏ها و حجمهاي آنها و شكل زمين، اماكن، شهرها، كوهها، درياها، بيابانها، درون كره‏اي تو خالي و مشبك؛ آن را هيئت كل، ناميده‏ام1.
    سجزي در فاصله سالهاي 358 ـ 361 ه . ق در شيراز مي‏زيسته و در اين ايّام يك مجموعه از نسخ خطي را در شيراز استنساخ كرده است.
    اكثر محققين تاريخ رياضيات حوزه اسلامي بر اين عقيده‏اند كه نسخه كتابخانه ملّي پاريس به شماره 2457 همان نسخه دستنويس سجزي است كه مشتمل بر 220 برگ و حاوي 49 رساله و كتاب از رياضيدانان دوره اسلامي است2. رساله‏هاي دهم، بيست و هفتم، بيست و هشتم، سي‏و يكم و چهل و ششم آن مجموعه از تأليفات خود سجزي است. نظر برخي از محققين كنوني نظير دكتر سمپلونيوس3 و دكتر هوخندايك4 بر آن است كه نسخه فوق الذكر نمي‏تواند دست نويس سجزي باشد بلكه رونوشتي است كه بعدها از دست‏نوشت سجزي استنساخ شده است.
    در هر حال شكي نيست كه سجزي در آن دوران مجموعه‏اي از رسايل را استنساخ كرده است و ترديدي نيست كه وي در آن زمان رياضيدان مبرزي بوده است.
    ابوريحان بيروني در آثار الباقية عن القرون الخاليه، اسامي ماههاي تقويم سجستان را كه «شيخ سجزي» به وي گفته است، ذكر مي‏كند. ابوريحان به دفعات در آثار الباقيه از ابوسعيد نام برده و در مورد تعيين جهت قبله با وي مكاتبه داشته است. ابوريحان همچنين در نامه‏اي، اثباتي را كه استاد او ابونصر منصور بن عراق از قضيه شكل‏القطاع در مورد قضيه سينوسها در مثلت كروي و مسطح انجام داده است براي وي ارسال مي‏كند5 كه ظاهرا بيروني آن را به جهت اثبات حق تقدم استاد خويش ابونصر در مورد كشف «شكل مغني» براي ابوسعيد فرستاده است6. بنا به نوشته بيروني، سجزي در رصد عبدالرحمن صوفي، منجم بزرگ، طي انقلابين زمستاني 359 و 360 هجري و انقلاب تابستاني 360 هجري، حضور داشته است.
    دوره‏اي از زندگي او نيز در خراسان گذشته است و در اين دوره، مباحثاتي با رياضيدانان آن منطقه داشته كه رسايلي پيرامون سؤالات رياضيدانان آن ديار از ابوسعيد و پاسخهاي وي موجود مي‏باشد.
    پدر سجزي نيز همچون خود وي از رياضيدانان برجسته عهد خويش بوده است. سجزي در سال 340 يزد گردي / 360 هجري رساله‏اي درباره گنبدهاي هذلولي و سهموي خطاب به پدرش ابوالحسين محمد بن عبدالجليل سجزي نوشته است. وي همچنين در اثري بنام كتاب احمد بن محمد عبدالجليل في مسايل المختارة التي جرّت بينه و بين مهندسي شيراز و خراسان و تعليقاته از راه‏حلهايي كه پدرش براي مسأله‏هايي مربوط به تقسيم مثلثها و متوازي الاضلاعها عرضه كرده است صحبت مي‏كند بنابراين پدر سجزي بايد يك رياضيدان فعّال بوده باشد7.
    نوآوري‏هاي سجزي

    سجزي از مقام برجسته‏اي در هندسه، فلسفه رياضي و نجوم برخوردار است و داراي آثار و عقايد بديعي است كه تاكنون كمتر مورد بررسي قرار گرفته است. ولي امروزه تعدادي از محققين، هر يك بعدي از كارهاي وي را مورد بررسي قرار داده‏اند و مي‏توان گفت ابعاد مختلف نبوغ علمي وي در حال كشف شدن است. سجزي تبحر فوق‏العاده‏اي در هندسه داشته است. پاسكال كرزه وي را از بزرگترين نمايندگان دوره‏اي از تاريخ هندسه... قرنهاي 10 و 11 (ميلادي) مي‏داند8. سوتر وي را از مبرزترين هندسه دانان دوره اسلامي مي‏داند و هوخندايك محقق هلندي وي را از «پركارترين» هندسه دانان اين دوره مي‏داند9. روز نفلد10، صفر اوف11 و سلاوتين12، محققين برجسته روسي در تاريخ رياضيات، استدلال كرده‏اند كه سجزي براي نخستين بار «جبر هندسي» عرضه شده در كتاب دوم اقليدس را به حوزه سه بعدي توسعه داد.13 البته رياضيدانان متعددي در دوره رنسانس علمي (قرون شانزدهم ميلادي به بعد) در اين زمينه كار كرده‏اند. امّا رساله سجزي اولين نمونه از اين متون در دوره اسلامي است. سجزي در بخشي از آثار رياضي‏اش درباره مقاطع مخروطي كار كرده است و تثليث دايره را براي نخستين بار از طريق تقاطع يك دايره و يك هذلولي متساوي القطرين حل كرده و آن را روش هندسه ثابت ناميد.14 پاسكال كروزه15، عضو مركز ملّي تحقيقات علمي فرانسه16، روزنفلد و همكارانش اعتقاد دارند كه سجزي مبدع جبر هندسي چهار بعدي است17.
    با وجود آنكه سجزي رساله‏ها و نوآوريهاي متعددي در هندسه داشته است، اما مقام علمي وي در زمينه نجوم و تنجيم كمتر از مقام علمي وي در هندسه نيست. چنان كه خانم دكتر سمپلونيوس، محقق برجسته تاريخ رياضيات و نجوم، معتقد است كه «حوزه اساس فعاليت علمي سجزي تنجيم است و او آشنايي بسيار با منابع و آثار پيشين در اين زمينه دارد»18 از جمله ابداعات سجزي در نجوم مي‏توان به ساخت اسطرلاب زورقي بر اساس اعتقاد به حركت وضعي زمين كه در زمان خود بي‏نظير است، اشاره نمود.
    در فلسفه رياضي مي‏توان به نظرات وي درباره روشهاي حل مسايل هندسي اشاره كرد كه در نوع خود بي‏نظير است و سجزي رساله‏اي در اين مورد دارد. بنا به نظر دكتر هوخندايك:
    تا آنجا كه اطلاع داريم، اين متن تنها رساله هندسه داني از دوره اسلامي در شيوه‏هاي حل مسأله به طور كلي است. رساله‏هايي از ديگر رياضيدانان دوره اسلامي، مثل ابراهيم بن سنان، درباره روش تحليل يونانيان باستان وجود دارد ولي سجزي به مراتب مطالب بيشتري عرضه مي‏كند19.
    وي به مسايل فلسفي در رياضيات علاقه‏مند بوده و به مسايلي نظير چيستي بي‏نهايت پرداخته است. رشدي راشد20، در مقاله‏اي مفصّل جوانب مختلف اين موضوع را بررسي كرده است21.
    مقام علمي هندسي سجزي

    سجزي تأليفات مهمّي در هندسه درباره كره‏ها و مقاطع مخروطي دارد. وي مسأله تثليث زاويه را از طريق تقاطع يك دايره با هذلولي متساوي القطرين حل كرده و اين خود روشي نو در حلّ اين مسأله بود. سجزي اين روش را «هندسه ثابت» ناميد و اين اصطلاح را در مقابل «هندسه متحرك»22 بكار گرفت. «هندسه متحرك» در واقع روشي هندسي در حل مسايل هندسي است كه مستلزم لغزاندن خط كش حول نقطه‏اي ثابت است، چنان كه در حالتي خاص، نسبتي مفروض ميان اضلاع يا زواياي مورد نظر برقرار مي‏گردد. اين روش مستلزم ورود حركت به هندسه است و از آنجا كه حركت يك كميت فيزيكي است، رياضيدانان متعدد در پي كشف روشهايي ديگر بودند كه در اين ميان، سنجزي اين مسأله را با استفاده از مقاطع مخروطي حل كرد23.
    سجزي رساله‏اي نيز در قضاياي شكل القطاع دارد كه ازاهميت و فايده زيادي در نجوم برخوردار است. تعدادي از كتب رياضي وي نيز شرح و تفصيل كتب و راه‏حل‏هاي قدما از جمله اقليدس و ارشميدس و آپولونيوس مي‏باشد و راه حلي در ترسيم هفت‏ضلعي منتظم با استفاده از مقاطع مخروطي ارائه كرده است24.
    استاد ابوالقاسم قرباني در كتاب ارزشمند رياضيدانان دوره اسلامي فهرستي از آثار رياضي سجزي را مطابق با فهرست ارائه شده توسط سزگين در GAS عرضه مي‏نمايد، البته با پژوهشهاي جديد، تعداد ديگري از رسايل سجزي نيز شناسايي شده است. تازه‏ترين اطلاعات درباره چاپ رسايل سجزي به قرار زير است:
    كتاب في تسهيل السبل الاستخراج الاشكال الهندسيه از جمله رسايلي است كه در فهرست مذكور نامي از آن برده نشده است. دكتر هوخندايك بر اساس متن چاپي فراهم آورده در پيوست دوم رسايل ابن سنان، ويرايش 1. س سعيدان، كويت 1983، ص 72 ـ 339 و با مقايسه نسخه خطي آن در لاهور، به انگلسي ترجمه و شرح كرده است و مهندس باقري آن را به فارسي ترجمه كرده است25.
    تحول مهم ديگر در رابطه با آثار رياضي سجزي، نشر تصوير نسخه مجموعه رسايل هندسيه26 سجزي است كه توسط فواد سزگين و با مقدمه يان. پي‏هوخندايك در سال 2000 م صورت گرفته است. اين مجموعه حاوي 14 رساله از رسايل سجزي است كه در نسخه كتابخانه سليمانيه استانبول، مجموعه رشيد افندي، شماره 1191 موجود است. اين نسخه بدون تاريخ است امّا به نظر مي‏رسد كه حداقل چند قرن پس از وفات سجزي تحرير شده است.
    قابل ذكر است كه از رسايل سجزي سه نسخه خطي مهم وجود دارد. 1 ـ نسخه خطي استانبول، مجموعه رشيد افندي شماره 1191 كه پيشتر ذكر آن رفت. اين مجموعه را با نماد I نشان مي‏دهيم 2 ـ نسخه كتابخانه ملي پاريس، مخزن آثار عربي شماره 2457. اين مجموعه كه بالغ بر 150 اثر در رياضي و نجوم از رياضيدانان و منجمين مختلف است، حاوي 5 اثر از سجزي نيز هست. بنا به اعتقاد اكثر محققين اين مجموعه نسخه خطي دستنويس سجزي است. اين نسخه را با نماد P نمايش مي‏دهيم. 3 ـ نسخه خطي دوبلين، چستربيتي، شماره 3625. اين مجموعه در اصل حاوي 37 اثر از سجزي بوده كه تعداد كمي از آنها حفظ شده است. دكتر هوخندايك در مقدمه‏اي كه بر چاپ مجموعه خطي كتابخانه سليمانيه استانبول آورده است، 37 اثر ذكر شده در نسخه دوبلين را فهرست كرده و نسخه‏هاي موجود در مجموعه دوبلين و مجموعه كتابخانه سليمانيه را مشخص نموده است. نسخه دوبلين را با نماد D نمايش مي‏دهيم.
    ذيلاً فهرست آثار هندسي سجزي را منطبق با فهرست GAS [سزگين، 1974] و ترجمه‏اي كه استاد ابوالقاسم قرباني از آن ارائه كرده است [قرباني، 1375] را بيان مي‏كنيم و براي اختصار، تنها نشاني نسخه‏هاي خطي رسايلي را كه در سه مجموعه فوق‏الذكر موجودند با نمادهاي D و P, I نشان مي‏دهيم و نشاني ساير نسخ خطي را كامل مي‏آوريم.
    پی نوشت ها :

    1 ـ في مساحة الاكبر بالاكر (46 P )
    2 ـ اجوبة عن مسائل سألها عنه بعض مهندسي شيراز(31 P ، b52 ـ a 35D ، b62 ـ a31I )
    3 ـ رساله إلي ابي الحسين محمد بن عبدالجليل في خواص الشكل المجسّم الحادث من ادارة القطع الزائد و المكاني ( b65 ـ a66I ، 28P )
    4 ـ كتاب في خواص المجسم الناقص و الزائد و المكاني ( b65 ـ b63I )
    5 ـ رسالة في خواص القبة الزائدة و المكانية ( b68 ـ a 66I )
    6 ـ رسالة في وصف القطوع المخروطيه، وپكه قسمتي از اين رساله را در سال 1874 به زبان فرانسوي ترجمه كرده است. (ليدن شماره 168 صص 22ـ 1)
    7 ـ رسالة في قسمة الزاوية المستقيمة الخطين بثلثة اقسام متساويه. (ليدن شماره 168 صص 40 ـ 23)
    8 ـ كتاب عمل المسبع في الدائرة و قسمة الزاوية المستقيمة الخطين بثلثة اقسام متساويه: كارل شوي اين رساله را بررسي كرده و طي مقاله‏اي به چاپ رسانده است (مجلّه ايزيس، جلد 8، 1926، صص 40 ـ 21). ( b83 ـ b80I ، قاهره، دارالكتب، شماره 41 صص a16 ـ b13 )
    9 ـ رسالة في اخراج الخطوط في الدوائر الموضوع من النقط المعطاة. سديو27 صورت مسايل شرح شده در اين رساله را به زبان فرانسوي ترجمه و در سال 1838 چاپ كرده است. نسخه خطي آن در كتابخانه ملي پاريس به شماره 2458 موجود است.
    10 ـ رسالة في كيفية تصورالخطين اللذين يقربان و لا يلتقيان.
    11 ـ رسالة في استخراج خط مستقيم الي الخطين المستقيمين المفروضين. ( a31 ـ a30 D و b128 ـ b126I )
    12 ـ رسالة في جواب مسئلة عن كتاب يوحنا بن يوسف من انقسام خط مستقيم به نصفين و تبيين خطاء يوحنا في ذالك. (10 P )
    13 ـ رسالة إلي ابن علي نظيف بن يمن المتطبب في عمل مثلث حاد الزوايا من خطين مستقيمين مختلفين. (27 P )
    14 ـ رسالة في تحصيل ايقاع النسب المؤلفه اثني عشرة في شكل القطّاع المسطّح بترجمة واحدة و كيفية الاصل الذي تتولد منه هذه الوجوه. ليدن، 168، صص 44 ـ 41.
    15 ـ رساله في الشكل القطاع. اين رساله در سال 1948 م جزو الرسايل المتفرقه في الهيئة در حيدر آباد توسط انتشارات عثمانيه به چاپ رسيده است. (بانكيپور، 2468، صص b279 ـ b276 )
    16 ـ تحصيل القوانين الهندسية المحدودة: سديو در سال 1838 م عنوان قضاياي آن را به فرانسوي ترجمه كرده است. يك نسخه خطي از آن در كتابخانه ملي پاريس به شماره 2458، صص 5 ـ 4 و نيز در ( b72 ـ 70 I ) موجود است.
    17 ـ رساله في البرهان الهندسي (2060، صص a174 ـ b173 )
    18 ـ رسالة في اخراج الخطوط من طوف القطور الدائرة إلي العمود الواقع علي خط القطر ( a66 ـ 64 D )
    19 ـ خواص العمود في المثلث ( a67 ـ a66D ، b125 ـ b124I )
    20 ـ المدخل إلي علم الهندسه ( b17 ـ b2D )
    21 ـ رسالة في خواص مربع قطر الدائرة ( b31 ـ a31D ، b70 ـ a69I )
    22 ـ رسالة في جواب مسايل الهندسه ( b60 ـ a53D و b123 ـ b110I )
    23 ـ رسالة في مسائل المختارة ( b52 ـ a35D و b62 ـ a31I )
    24 ـ رسالة في اخراج خط مستقيم إلي خط معطي من نقطة معطاة ( b64 ـ b61D و b79 ـ a75I )
    25 ـ رسالة في معرفة الخطين المستقيم و المنحني (نيويورك، دانشگاه كلمبيا، 45)
    26 ـ رسالة في صفة آلة تعرف بها الابعاد و عمل هذة الآلة (ليدن، 14، صص 226 ـ 223)
    27 ـ تعليقات الهندسيه (دوبلين، چستربيتي، 3045، ص b89 ـ a74 )
    28 ـ رسالة في كيفية تصور الخطين اللذين يقربان و لايلتقيان باخراجهما دائما الي ما لا نهاية، اللذين ذكرهما ابلونيوس الفاضل في المقالة الثانية من كتاب المخروطات: رشدي راشد سال 1987 م اين رساله را بررسي و تحليل كرده و به همراه ترجمه فرانسوي آن به چاپ رسانده است و مقاله‏اي پيرامون آن در كنفرانسي در مركز تاريخ علوم و فلسفه عرب ايراد نموده است و از چهار نسخه زير بهره گرفته است: (ليدن، 6/14 ـ دانشگاه كلمبيا، 12/45 ـ آستان قدس رضوي (مشهد)، 3/5521 ـ استانبول، رشيد افندي 7/1191)
    29 ـ ثبت براهين بعض اشكال كتاب اقليدس في الاصول في الشكل الثاني من المقالة الاولي. (لندن، ، 1270، صص 100 ـ 87)
    درباره بعضي شكل‏ها (قضاياي) بعضي از مقالات كتاب اصول اقليدس رساله‏هايكوچكي از سجزي در دست است كه اين رساله‏ها را مي‏توان در (استانبول، رشيدافندي، 1191، صص 106 ـ 84) يافت.
    30 ـ استدراك و شكّ في الشكل الرابع عشر من المقالة الثانية عشرة من كتاب الاصول الاقليدس. ( a33 ـ a32D و a107 ـ b105I )
    31 ـ رسالة في حلّ شك في الشكل الثالث و العشرين من كتاب الاصول. ( b34 ـ a33 D و b109 ـ a107I )
    32 ـ رسالة في الجواب عن المسائل التي سُئل في حل الاشكال المأخوذة من كتاب المأخوذات الارشميدس. اين رساله مشتمل بر 15 مسأله هندسي است و سديو مقدمه و صورت مسايل آن را به زبان فرانسوي ترجمه كرده است.(پاريس، 2458، صص 9 ـ 5)
    33 ـ برهان علي مسئلة من كتاب ارشميدس غير ما اورده هو. نسخه خطي اين رساله به شماره 6/1751 كتابخانه دانشگاه تهران موجود است.
    34 ـ في عمل الاسطرلاب (سراي، احمد III ، 9/3342 ، ص 32)
    35 ـ رسالة في خواص القطع الناقص. سجزي در كتاب تحصيل القوانين الهندسيه از اين رساله نام برده است.
    در فهرست 37 تايي عرضه شده در سال 2000 توسط دكتر هوخندايك بر اساس عناوين موجود در اصل نسخه دوبلين، عناوين رساله‏هايي به چشم مي‏خورد كه در فهرست فوق ذكر نشده‏اند. عناوين مورد نظر عبارتند از:
    36 ـ رسالة في أنّ الضلع غير مشارك للقطر المربع
    37 ـ اصلاحه لاستخراج الموسّطين و قسمة الزاوية بثلاثة اقسام متساوية
    38 ـ رسالته في جواب مسألة عددية و هي كيف نجد مربّعين مجموعها <كذا <مربّعا
    39 ـ كتابه في تسهيل السبل الاستخراج الاشكال الهندسيه. از اين كتاب تنها يك نسخه در كتابخانه خصوصي نبي خان در لاهور پاكستان موجود است. اين كتاب توسط دكتر هوخندايك به انگليسي شرح و ترجمه شده و ترجمه فارسي آن توسط محمد باقري در 1375 چاپ شده است.
    40 ـ كتابه في الدوائر المتماسه
    41 ـ رسالته في استخراج عمل المثلث المتساوي الساقين علي خطّ مستقيم معطي بطريق كُلّي و بمصادرة كتاب أقليدس فقط دون الاشكال.
    42 ـ كتابه في عمل البركار المخروطي بطريق الصناعي
    43 ـ كتابه في المخروط و الكرة و الاسطوانه
    44 ـ كتابه في خواص الشكل البيضي و العدسي
    45 ـ رسالته الي ابي سهل ويجن بن رستم الكوهي في تبيين خواص القطع الناقص من قطوع الاسطوانه
    46 ـ كتابه في اخراج الخطّين المستقيمين من نقطتين مفروضتين يحيطان بزاوية و اخراج ثلاثة خطوط من ثلاث نقط.
    47 ـ برهان اشكال كتاب أبلوينوس في الدوائر المتماسّة، استخراجه.
    48 ـ رسالته الي ابي عمر علي بن محمد بن اسحاق. أيّده اللّه في جواب مسألة طريقة من ضرب الكعبين من جهتي الهندسة والعدد.
    49 ـ كتابه في انّ الاشكال كُلّها من الدائرة و الدائرة =... من الاشكال و افضلها و هي سبب الاشكال المسطحه

    یادش بخیر این صحنه های توتن سواری در دریاچه مقدس هامون


    سیستونی مشمه وه جز خودخا کسِِِ ره نداره/دس خه بل در دس مه نو بگک یا علی

  8. کاربر روبرو از پست مفید سیستانیها سپاس کرده است .

    admin (پنجشنبه ۲۵ اردیبهشت ۹۳)

  9. #5
    کاربر ســایت مدال ها:
    Master Tagger

    تاریخ عضویت
    ۹۱-دی-۲۵
    نوشته ها
    2,085
    امتیاز
    18,642
    سطح
    86
    Points: 18,642, Level: 86
    Level completed: 59%, Points required for next Level: 208
    Overall activity: 16.0%
    دستاوردها:
    Tagger First ClassOverdriveCreated Blog entry10000 Experience PointsVeteran
    نوشته های وبلاگ
    26
    سپاس ها
    5,762
    سپاس شده 4,124 در 1,467 پست
    سجزي و فلسفه رياضي

    امروزه غالبا رياضيدانان صرفا در شاخه‏اي خاص از رياضي تبحّر پيدا مي‏كنند و اطلاعات آنها در ديگر شاخه‏هاي رياضي از حدّ يك فراگير معمولي رياضي فراتر نمي‏رود. البته تعداد بسيار اندكي از رياضيدانان نيز هستند كه به مسايل فلسفي رياضي توجه مي‏كنند. مثلاً سؤال از وجود واقعي يا ذهني ذوات رياضي نظير اعداد ، سؤال از معني « بي نهايت » در حساب ديفرانسيل و انتگرال از اين دست است:
    فلسفه رياضي مطالعه و بررسي مسايل هستي شناختي، معرفت شناختي و روش شناختي موضوعات رياضي و كاربرد آن.
    اين مسايل خصوصا به واسطه توسعه حساب ديفرانسيل و انتگرال و بحران در مباني رياضي و به واسطه پارادوكس‏هاي نظريه مجموعه‏ها در اوايل قرن بيستم به طرز روز افزوني مورد توجه قرار گرفته است و رياضيدانان و فلاسفه را بر آن داشته تا روشها و پيش فرضهاي رياضيات را مورد بحث و بررسي قرار دهند.
    در دوره اسلامي با دسته‏هاي مختلفي از فلاسفه و رياضيدانان مواجه هستيم. كساني نظير ابوعلي سينا و اخوان الصفا رياضي و طبيعيات را هم بخشي از طرح كلي حكمت نظري مي‏دانند و طرح و بحث آنان از رياضي و طبيعيات كاملاً در چارچوب ديدگاه كلي آنان و با همان مفاهيم صورت مي‏گيرد. از اين جهت بهتر است آنان را فيلسوف (يا به تعبير دقيق‏تر حكيم) بناميم. امّا عده‏اي ديگر بوده‏اند كه حكيم نبوده‏اند و طرح كلي فلسفي را دنبال نمي‏كرده‏اند، بلكه رياضيدان و «مهندس» بوده‏اند؛ به رياضيات، نجوم و فنون مربوطه اشتغال داشته‏اند بدون آنكه بخواهند لزوما در پي معنا و طرحي در وراي روابط ظاهري ميان ذوات هندسي يا جبري باشند. غالب رياضيدانان دوره اسلامي و حتّي اكثريت رياضيدانان برجسته اين دوره را مي‏توان جزء اين دسته دانست. امّا تعداد انگشت شماري از آنان به مسائل فلسفي روش‏شناسي رياضي توجه داشته‏اند كه سجزي از آن دسته است. سجزي از معدود رياضيداناني است كه به نكات فلسفي موضوعات مورد علاقه خود نيز توجه داشته است. رشدي راشد، در اين زمينه اظهار مي‏دارد:
    احمد بن <محمد <بن عبدالجليل سجزي يكي از رياضيدانان مشهور پايان قرن دهم ميلادي است. او كه تنها به واسطه مقامات و مراتب رياضي خويش در نزد مورخان شناخته شده است، با اين حال نسبت به مسائل فلسفي كه تجربه خاص وي <رياضيات <در او بر مي‏انگيخت، بي‏تفاوت نبود. سجزي، علاوه بر رساله‏اي كه ما در اينجا بدان پرداخته‏ايم <رسالة في كيفية تصور الخطّين...>، مؤلف متني معتبر و بديع فلسفي در فلسفه رياضيات تحت عنوان رسالة في تسهيل السبل اللاستخراج الاشكال الهندسيه مي‏باشد... وانگهي كم نيست كه سجزي در طي تحريرات رياضي خويش به دامنه فلسفي يك نتيجه يا يك شيوه خاص توجه مي‏نمايد.28
    كروزه نيز نظر مشابهي را ابراز مي‏دارد:
    سجزي... يكي از رياضيداناني است كه در مورد حرفه تخصصي خويش ـ رياضيات ـ به تعمق وتفكر پرداخته و توانسته است متن‏هاي معتبري در فلسفه رياضيات به رشته تحرير درآورد.29
    تاكنون دو متن با دامنه فلسفي از ميان رسائل سجزي شناسايي شده است والبته به دليل اينكه تحقيقات درباره سجزي هنوز در ابتداي راه است، در حال حاضر دقيقا نمي‏توان گفت كه حساسيت سجزي بر روي نكات فلسفي تا چه حدّ بوده است. همان طور كه گفته شد تاكنون در مورد دو متن از رسائل سجزي از اين لحاظ تحقيق شده است. مورد اول چاپ انتقادي و ترجمه اثر بديع و مهمّ سجزي رسالة في تسهيل السبل للاستخراج الاشكال الهندسيه، توسط دكتر هوخندايك و محمد باقري به انگليسي و فارسي در سال 1375 ش / 1996 م است. هوخندايك پژوهشگر نكته سنج معاصر تاريخ رياضيات در مقدمه‏اي كه بر اين كتاب نوشته است، تأكيد مي‏كند:
    تا آنجا كه اطلاع داريم، اين متن تنها رساله هندسه‏داني از دوره اسلامي در شيوه‏هاي حل مسأله، <يعني روش در رياضي> به طور كلي است30.
    مترجم انگليسي مقايسه‏اي ميان سجزي و جورج‏پوليا31، مؤلف كتابهاي مشهور چگونه مسأله را حل كنيم32 و خلاقيت رياضي33 و كتب ديگر در زمينه روشهاي حل مسأله و روش‏شناسي كلي رياضي انجام مي‏دهد و با مقابله قسمتهايي از متن سجزي بامتن پوليا، نكته سنجي و ظرافت فكري فلسفي سجزي را در روش‏شناسي رياضي آشكار مي‏كند.
    رشدي راشد رساله ديگر سجزي قول احمد بن محمد بن عبدالجليل سجزي في كيفية تصور الخطين اللذين يقربان ولايلتقيان باخراجها دائما إلي ما لا نهاية را بررسي نموده و نكته سنجيهاي فلسفي او را استخراج كرده است در اين رساله، همانطور كه از عنوان آن نيز برمي‏آيد، سجزي به طور خاص به مفهوم فلسفي «بي‏نهايت» مي‏پردازد و بدين ترتيب حوزه عمل خود يعني رياضيات را با فلسفه و تفكر فلسفي پيوند مي‏دهد. رشدي راشد اين رساله را به همراه شرح و تعليق آن و نيز مقاله‏اي درباره با انديشه فلسفي سجزي و ابن ميمونه در رياضيات بر اساس همين رساله سجزي و رساله‏اي از ابن ميمونه را براي اولين بار به چاپ رسانده است. از اين رساله يك نسخه خطي در كتابخانه آستان قدس رضوي موجود است.
    به عقيده رشدي راشد، سجزي در اين رساله به بيان مجدد قضيه آپولونيوس در كتاب مخروطات پرداخته و آن «را با زبان كمي تغيير داده شده فلسفه ارسطويي تبيين نموده است34». آپولونيوس در قضيه 14 كتاب دوم مخروطات قصد دارد ثابت كند كه مجانبها و هذلولي تا بي‏نهايت به هم نزديك مي‏شوند بدون اينكه به هم برسند.
    سجزي و نجوم

    بخش اعظم اشتهار سجزي در نجوم به اختراع اسطرالاب زورقي مربوط مي‏شود. سجزي در رصدهايي كه عبدالرحمان صوفي، منجم بزرگ در شيراز انجام داد، همكاري داشته است. «در بين رياضيدانان و منجمان دوره اسلامي، نخستين كسي كه عملاً عقيده به حركت وضعي كره زمين را بكار بست ابوسعيد سجزي بود، وي اسطرلاب زورقي را با اين فرض كه كره زمين متحرك و كرات سماوي به استثناي سيارات هفتگانه ثابت باشند، اخترع كرد35». ابوريحان بيروني در كتاب استيعاب الوجوه الممكنة في صنعة الاسطرلاب در تحسين و تمجيد از سجزي چنين آورده است:
    از ابوسعيد سجزي اسطرلابي از نوع واحد بسيط ديدم كه از شمالي و جنوب مركب نبود و آن را اسطرلاب زورقي مي‏ناميد و او را به جهت اختراع آن تحسين بسيار كردم، چه اختراع آن متكي بر اصلي است قائم به ذات خود و مبني بر عقيده مردمي است كه زمين را متحرك دانسته و حركت يومي را به زمين نسبت مي‏دهند و نه به كره سماوي و بدون شك اين شبهه‏اي است كه تحليلش دشوار و رفع و ابطالش مشكل است. مهندسان و علماي هيأت كه اعتماد و استناد ايشان بر خطوط مساحيّه است، در نقض آن شبهه چيزي (گفتني) ندارند36.
    عقيده سجزي به حركت وضعي كره زمين در نيمه دوم قرن چهارم هجري بيان شده است، يعني در روزگاري كه شاهد سيطره عقيده ثبوت و سكون زمين در نزد تمام علما و حكما بود، به اين ترتيب، نه در زمان وي و نه در قرنهاي پس از وي مورد قبول عموم قرار نگرفت. ابوعلي حسن بن علي مراكشي از علماي سده هفتم هجري ـ سه قرن پس از سجزي ـ در كتاب جامع المباني و الغايات في علم الميقات درباره فرض سجزي مبني بر متحرك بودن زمين و ساخت اسطرلاب زورقي بر پايه اين فرض مي‏نويسد:
    «ابوريحان بيروني گفته است كه مخترع اين اسطرلاب ابوسعيد سجزي بوده و آن اسطرلاب مبني بر اين فرض است كه كره زمين متحرك و كره سماوي، به استثناي سيارات هفتگانه، ثابت است. بيروني گفته است كه اين شبهه‏اي است كه حل آن دشوار است و از او عجيب كه چگونه چيزي را دشوار دانسته كه فساد آن بي‏اندازه آشكار است و اين امري است كه ابوعلي بن سينا بطلان آن را در كتاب شفا و رازي بطلان آن را در كتاب ملّخص و بسياري از كتابهاي ديگرش بيان كرده است37
    ملاحظه مي‏شود كه عقيده سجزي به حركت وضعي زمين تا چه اندازه در آن اعصار عجيب و غير منتظره بوده است كه حتّي ابوعلي مراكشي، ابوريحان بيروني را به دليل آنكه عدم بطلان اعتقاد و فرض سجزي را «دشوار» دانسته و او را محكوم نكرده است، ملامت مي‏كند و با وجود آنكه نسبت به سجزي سه قرن متأخرتر است، اما همچنان تحت سيطره عقيده رايج آن دوران كه البته بزرگاني همچون ابوعلي سينا و زكرياي رازي نيز بر آن عقيده بوده‏اند، قرار دارد و اين امر حكايت از نوآوري و خلاقيت ذهن و انديشه سجزي دارد.
    مي‏دانيم كه امروزه نظريه كپرنيكي خورشيد مركزي يك نظريه‏پذيرفته شده و رايج است و اعتقاد به حركت وضعي زمين به عقيده‏اي رايج و جا افتاده در ميان عموم تبديل شده است. اهميت كار سجزي از آنجا مشخص مي‏گردد كه وي چند قرن قبل از كپرنيك اين عقيده را ابراز مي‏دارد و بر اساس آن اسطرلابي را اختراع مي‏كند. بدين ترتيب، وي در جنبه كاربردي بخشيدن به عقيده‏اش موفق بوده، لازم است توجه كنيم كه در آن زمان نظريه بطلميوس زمين مركزي نظريه‏اي رايج، پذيرفته شده و غير قابل خدشه تلقي مي‏شد و طبيعي است كه نظر سجزي بسيار غير معمول جلوه گر شود چنانكه از سوي جزم انديشان عقيده‏اي «فاسد» و «باطل» واز سوي منصفان «شبهه» خوانده شود، البته سجزي چنان با قوّت اين انديشه را عرضه كرده و بدان جنبه كاربردي بخشيده است كه به قول ابوريحان «مهندسان و علماي هيأت» در نقض آن شبهه چيزي (گفتني) ندارند.. و اگر نقض اين اعتقاد و تحليل اين شهبه امكان‏پذير باشد موكول به رأي فلاسفه طبيعي‏دان است»38
    سجزي داراي تأليفات ارزشمندي در زمينه‏هاي نجوم، احكام نجومي و آلات نجومي است. رسايل وي در اين زمينه بسيار مفصل‏تر از كتب رياضي اوست. سزگين فهرست برخي از اين آثار او را در جلد ششم GAS آورده است كه به شرح زير است:
    1 ـ كتاب تركيب الافلاك. نسخه‏ها: لاله لي 2707؛ 371؛ بياضه 4/4627 ( a92 ـ b80 ) ؛ ليدن 1/2451 (26 ـ 1)؛ تهران، مجلس 174؛ مشهد، آستان قدس 7503؛ موزه لنينگراد 3/3692 (26 ـ 13)
    2 ـ رسالة في كيفية صنعة آلات النجوميه. نسخه: سراي، احمد III ، 3342 ـ( b129 ـ a123 )
    3 ـ في كيفية صنعة جميع الاسطرلابات. نسخه: سراي، احمد III ، 3342 (b153 ـ b129 )
    4 ـ رسالة إلي ابي محمد عبداللّه ابن علي الحاسب عن العمل بالاسطرلاب المسرطا نسخه: مشهد، آستان قدس 5286.
    5 ـ رسالة الاسطرلاب. شيراز، كتابخانه ملي (نشريه V ، 251 )
    6 ـ كتاب العمل بالصفيحة الآفاتيه. نسخه: دمشق، ظاهريه 9255
    7 ـ رساله في سمت القبله. نسخه: تهران، دانشگاه تهران 5469
    8 ـ رساله في شكل القطاع. نسخه: سراي، احمد III ، 3342
    9 ـ كتاب الاسطرلاب الزورقي
    10 ـ كتاب في قوانين مزاجاة الاسطرلاب الشمالي مع الجنوبي
    11 ـ رساله في عمل الاسطرلاب
    سجزي و تنجيم

    خانم دكتر سمپلونيوس اظهار مي‏دارد كه حوزه اساسي فعاليت علمي سجزي تنجيم (احكام نجوم) است. سجزي با آثار و منابع پيشين در اين زمينه آشنايي گسترده‏اي داشته است و در آثار تأليفي وي علاوه بر شرح و بسط نظر پشيان، نظرات انتقادي خودش را نيز ملاحظه مي‏كنيم39.
    سجزي رسائل متعددي در نجيم دارد كه متعددتر و مفصل‏تر از آثار نجومي وي است. فهرست اين آثار مطابق فهرست ارائه شده توسط سزگين در جلد هفتم GAS عبارت است از:
    1 ـ كتاب المدخل إلي علم احكام النجوم. نسخه‏ها: حميديه 837 ( a16 ـ b1 )؛ رئيس الكُتّاب 1/570 ( a15 ـ b1 ) اِسات 1/1998 ( a14 ـ b1 )؛ پاريس 6686 (18 ـ 2)؛ كتابخانه بريتانيا، 1346 (17 ـ 3)، دوبلين، چستر بيتي 4079؛ تهران، كتابخانه ملي 1/1634 (19 ـ 1)؛ مشهد 1/6350 (27ـ1).
    2 ـ تحصيل القوانين للاستنباط الاحكام. نسخه‏ها: حميديه 2/837 ( a18 ـ a16 )؛ رئيس الكُتاب 2/570 ( a17 ـ a15 )؛ اِسات 2/1998 ( a16 ـ b14 )؛ پاريس 6224 (30 ـ 29)؛ و 6686 (22 ـ 18)؛ كتابخانه بريتانيا، ـــ، 2/7490 (208 ـ 205)؛ و 2/1346 (19 ـ 17)؛ دوبلين، چستربيتي 4079؛ تهران، كتابخانه ملي 2/1634 (21 ـ 19)؛ تهران، كتابخانه مجلس 174 ( b12 ـ a11 )؛ آستان قدس 2/6350 (35 ـ 27).
    3 ـ منتخب كتاب المواليد (لأبي مشعر)
    4 ـ كتاب الزائرجات في الهيلاج و الكدخداه نسخه‏ها: حميديه 3/837 ( a22 ـ 19)، رئيس الكتاب 4/570 ( a28 ـ b25 ) اِسات 4/1998 ( a26 ـ b23 )؛ پاريس 6686 (31 ـ 23)؛ كتابخانه بريتانيا، 4/1346 (30 ـ 27)؛ دوبلين، چستربيتي 4079؛ تهران، كتابخانه ملي 3/1634 (24 ـ 21)؛ تهران، كتابخانه مجلس 172 ( b15 ـ b12 )؛ مشهد: آستان قدس 3/6350 (42 ـ 35).
    5 ـ جوامع كتاب تحويل سني المواليد (لأبي مشعر)
    6 ـ كتاب المزاجات الكواكب في اجتماعها و افتراقها في مواصفها من الفلك. نسخه‏ها: حميديه 6/837 ( a75 ـ 63) و 5/570 ( b58 ـ b28 )؛ اِسات 5/1998 ( b53 ـ b26 )؛ پاريس 6686 (75 ـ 63)؛ كتابخانه بريتانيا 6/1346 (70 ـ 58)؛ دوبلين، چستربيتي 4079، تهران: كتابخانه مجلس 174 ( a56 ـ a55 )؛ و 1508؛ و 6399 (553 ـ 522)؛ مشهد: آستان قدس 7/6350 (138 ـ 60).
    7 ـ كتاب الاسعار. نسخه‏ها: حميديه 7/837 ( a77 ـ b75 )؛ رئيس الكتاب 7/570 ( b70 ـ a69 )؛ اِسات 7/1998 ( a68 ـ b66 )؛ پاريس 6686؛ كتابخانه بريتانيا 10/7409 (211 ـ 208) چستر بيتي 4079؛ تهران. كتابخانه ملي 2/1147؛ 6/1634؛ تهران، كتابخانه مجلس 174 ( a57 ـ a56 )؛ مشهد: آستان قدس 7/6350 (168 ـ 164) قاهره: دارالكتب 79(2 ـ 1).
    8 ـ كتاب الاختيارات. نسخه‏ها: حميديه 8/837 ( a85 ـ b77 )؛ رئيس الكتاب 8/570 ( b78 ـ a71 )؛ اِسات 8/1998 ( a76 ـ b68 )؛ اَيا صوفيه 3/2672 ( a63 ـ a55 )؛ پاريس 6686 (84 ـ 77)؛ كتابخانه بريتانيا 8/1346 (81 ـ 72)؛ دوبلين، چستر بيتي 4079؛ تهران، ملي 7/1634؛ تهران، مجلس 174 ( a64 ـ a57 )؛ مشهد: آستان قدس 8/6350 (185 ـ 168)؛ قاهره: دارالكتب 79 (10 ـ 3).
    9 ـ منتخب من كتاب الألوف (لابي مشعر)
    10 ـ كتاب المعاني في احكام النجوم. نسخه‏ها: حميديه 10/837 (116 ـ 97)؛ رئيس الكتاب 10/570 ( b114 ـ a82 )؛ اِسات 10/1998 ( a108 ـ b88 )؛ پاريس 6686 (119 ـ b95 )؛ كتابخانه بريتانيا 10/1346 (113 ـ 92)؛ دوبلين: چستربيتي 4079؛ و 10/4512 ( b174 ـ a174 )؛ تهران، ملي 9/1634؛ تهران، مجلس 174 ( a85 ـ a75 )؛ و 6399 (444 ـ 429) مشهد 10/6350 (257 ـ 214)؛ قاهره دارالكتب 79 (40 ـ 21)؛ تونس: ملي 3/08910 ( a101 ـ a78 ).
    11 ـ كتاب الدلايل في احكام النجوم. نسخه‏ها: حميديه 11/837 ( a132 ـ 117)؛ رئيس الكتاب 11/570 ( b130 ـ b114 ) اِسات 1998 ( a121 ـ a109 )؛ پاريس 6686؛ كتابخانه بريتانيا 8/7490 (205 ـ 186)؛ و 11/1346 (128 ـ 113)؛ دوبلين، چستربيتي 4079، و 11/4512 ( a183 ـ b174 )؛ تهران، مجلس 174 ( a108 ـ a85 ) و 1/2723 (48 ـ 1)؛ و 1/6361 (65 ـ 2)؛ تهران، دانشگاه 482(153 ـ 112)؛ تهران، ملي 1634؛ مشهد: آستان قدس 11/6350 (291 ـ 257)؛ قاهره: دارالكتب 79 (54 ـ 40).
    12 ـ كتاب المعرفة فتح الابواب. نسخه‏ها: رئيس الكتاب 12/570 ( a133 ـ b130 )؛ اسات 12/1998 ( a123 ـ a121 ) پاريس 6686 (139 ـ 136) دوبلين، چستربيتي 4079؛ و 12/4512 ( a184 ـ b136 )، قاهره: دارالكتب 79 (58 ـ 56)؛ تهران، مجلس 2/2723 (55 ـ 48) و 2/6361 (74 ـ 65)، مشهد: آستان قدس 12/6350 (295 ـ 291).
    13 ـ كتاب حلول الكواكب البروج الاثني عشر. نسخه‏ها: حميديه 12/837 ( a140 ـ b132 )؛ رئيس الكتاب 13/570 ( b142 ـ a133 )، اِسات 13/1998 ( b129 ـ a123 )؛ پاريس 6686 (162 ـ 139)؛ كتابخانه بريتانيا 13/1346 (140 ـ 131) دوبلين: چستربيتي 4079؛ و 4512( a185 ـ a184 )؛ قاهره: دارالكتب 79 (65 ـ 58).
    14 ـ كتاب زرتشت في صور درجاة الفلك
    15 ـ معرفة اوقات الطلسمات علي قول القدما. نسخه‏ها: قاهره: دارالكتب 79 (79 ـ 77)؛ كتابخانه بريتانيا 15/1346 (155 ـ 153).
    16 ـ كتاب الامطار
    17 ـ كتاب القرانات و التحاويل سنيّ العالم. نسخه‏ها: 14 آبچنيتن، نورعثمانيه 1/2795 ( a65 ـ 1)؛ پاريس 2581 (65 ـ 1).
    18 ـ كتاب المسائل في اسرار علم النجوم. از آن در كتاب الدلايل في احكام النجوم نسخه حميديه،ُ ص 185 ياد شده است.
    19 ـ كتاب الاوقات. از آن در كتاب القرانات، نسخه نور عثمانيه 2795، صص b3 و b11 ياد شده است.
    جامع شاهي مجموعه‏اي از آثار سجزي در تنجيم است كه نسخه‏اي از آن در كتابخانه ملك موجود است. ويليام تامسون40 به نسخه‏اي از آن به شماره 766 در موزه بريتانيا، ص 527 اشاره مي‏كند41.
    لازم به ذكر است كه بيروني در استيعاب خود علاوه بر اسطرلاب زورقي از دو نوع اسطرلاب ديگر ياد مي‏كند كه به وسيله سجزي به شكلهاي ماهي و شقايق دريايي ساخته شده‏اند. در حال حاضر دكتر لورچ42 به تحقيق درباره رساله پر اهميتي از سجزي درباره اسطرلاب مشغول است ولي هنوز نتايج تحقيقات خود را منتشر نكرده است.
    نتيجه

    چنانكه از رسايل سجزي كه تاكنون به دست ما رسيده است و اقوالي كه از ديگر علماي بزرگ هم عصر وي در اختيار داريم، و نيز از طريق پژوهشهايي كه به تناسب، پژوهشگران در مورد متون سجزي به انجام رسانده‏اند، حقايق روشني درباره شخصيت علمي سجزي آشكار شده است. با توجه به اينكه پژوهش درباره سجزي همچنان ادامه دارد انتظار مي‏رود در آينده‏اي نزديك اطلاعات بيشتري در اين زمينه فراهم گردد.
    با معرفي و تحليل و بررسي برخي از كارهاي انجام شده، تا آنجا كه اين تحقيق مختصر به ما امكان داده است، نشان داده‏ايم كه سجزي در هر سه حوزه كاري خود يعني رياضيات، فلسفه رياضي و نجوم نوآوري داشته و سهمي درخور در توسعه مرزهاي دانش بشري ايفاء نموده است.
    در رياضيات، سجزي توسيع دهنده «هندسه جبري» عرضه شده در كتاب دوم اصول اقليدس به هندسه سه بعدي است. وي به اعتقاد اكثر پژوهشگراني كه در زمينه جبر هندسي او تحقيق كرده‏اند وي مبدع هندسه چهار بعدي است. سجزي براي نخستين بار از روش هندسه ثابت براي تثليث زاويه بهره گرفت.
    سجزي در نجوم مخترع اسطرلاب زورقي، بر مبناي فرض حركت وضعي زمين، است كه در نوع خود و در عصر او بي‏نظير است و درواقع قرنها قبل از كپرنيك عقيده حركت وضعي زمين را اساس ساخت اسطرلاب خويش قرار داده است.
    وي در فلسفه رياضي تنها نويسنده در شيوه‏هاي حل مسأله، در ميان رياضيدانان دوره اسلامي است و برخلاف عادت مرسوم رياضيدانان عصر خويش، به همراه تعداد انگشت شماري از رياضيدانان مسلمان مثل ابن‏سنان، سلف وي و ابن هيثم، خلف خود، به مسائل فلسفي دخيل در موضوعات رياضي توجه داشته است.
    در خاتمه جا دارد اظهار اميدواري كنيم كه با فعاليت پوياي پژوهشكده‏ها و مؤسسات پژوهشي تاريخ علم ايران و نيز با حمايت مسؤولين بومي، خصوصا دانشگاه زابل، باب جديدي در تحقيق و پژوهش درباره سجزي، رياضيدان شهير ايراني قرن چهارم گشوده گردد. ولولا فضلُ اللّه عليكم و رحمة ما زكي مِنكم مِن احدٍ ابدا.
    پی نوشت ها :

    * عضو هيأت علمي دانشگاه زابل.
    1 ـ سجزي، 1375، مقدمه، صفحه هفت.
    2 ـ قرباني، 1375، ص 253.
    3 - YVONN E Old-Syamplonius
    4 - Hogcndijk
    5 ـ براي اطلاعات بيشتر درباره قضيه شكل القطاع و «قضيه سينوسها در مثلث كروي»، «قضيه سينوسها در مثلث سطح و شكل منحني رجوع شود به [قرباني، 1374، صص 224 ـ 204]
    6 ـ قرباني، 1375، ص 118.
    7 ـ سجزي، 1375، مقدمه ص هفت.
    8 ـ كوزه، 1999، ص 131
    9 ـ سجزي، 1375، مقدمه ص شش.
    10 - Rozenfel'd
    11 - Sofarov
    12 - Slavalin
    13 ـ روز نفلد...، 1985، به نقل از هوخندايك، 2000، ص 1.
    14 ـ قرباني، 1375، ص 252.
    15 - P.Crozet
    16 - CRNS
    17 ـ كروزه، 1993، صص 286 ـ 251.
    18 ـ سمپلونيوس، DSB ، ص 431.
    19 ـ سجزي، 1375، مقدمه ص شش.
    20 ـ رئيس مركز ملي تحقيقات علمي فرانسه ( CRNS ).
    21 ـ اين مقاله ابتدا در سال 1986 در كنفرانس در مركز تاريخ علم و فلسفه عربي در فرانسه ارائه شده است.
    22 ـ براي اطلاعات بيشتر راجع به تثليث زاويه و هندسه متحرك رجوع شود به [قرباني 1374، صص 306 ـ 289 و صص 6 ـ 24].
    23 ـ براي اطلاعات بيشتر پيرامون تثليث زاويه و هندسه متحرك رجوع شود به [قرباني، 1374، صص 306 ـ 289] و [قرباني، 1370، صص 6 ـ 24].
    24 ـ هوخندايك، 1984، صص 221 ـ 218 و انبوبا، ص 266.
    25 ـ كتاب احمد بن محمد بن عبدالجليل سجزي في... الهندسه، ترجمه فارسي از محمد باقري، ترجمه انگليسي ازيان. پي. هوخندايك، فاطمي، 1375.
    26 ـ سجزي، مجموعه رسائل الهندسيه، چاپ از فؤاد سزگين با مقدمه يان. پي. هوخندايك، فرانكفورت، آلمان 2000 ميلادي.
    27 - A.Sedillot .
    28 ـ رشدي راشد، 1986، ص 8 ـ 267.
    29 ـ كروزه، 1999، ص 132.
    30 ـ سجزي، 1375، مقدمه ص شش.
    31 - G. Polya .
    32 و 33 ـ هر دو كتاب فوق به فارسي ترجمه شده است ـ اولي توسط زنده ياد احمد آرام، (انتشارات كيهان، 1366) و دومي توسط استاد پرويز شهرياري، (انتشارات فاطمي 1366).
    34 ـ رشدي راشد، 1978، ص 268.
    35 ـ قرباني، 1375، ص 252.
    36 ـ بيروني در استيعاب به نقل از قرباني، 1375، ص 252.
    37 ـ مراكش، به نقل از قرباني، ص 253. تأكيد از نگارنده است.
    38 ـ ابوريحان بيروني در استيعاب، به نقل از قرباني، 1375، صص 3 ـ 252.
    39 ـ سمپلونيوسن، 1980، ص 221.
    40 - Willoam Thomson .
    41 - Lorch .
    41 ـ تامسون، 1930، ص 48.

    منابع:
    1 ـ سجزي، ابوسعيد، رساله سجزي در روش‏هاي حل مسائل هندسي، ترجمه انگليسي از يان. پي. هوخندايك، مترجم فارسي محمد باقري، تهران، انتشارات فاطمي 1375.
    2 ـ قرباني، ابوالقاسم، تحقيقي در آثار رياضي ابوريحان بيروني، تهران، مركز نشر دانشگاهي 1374
    3 ـ قرباني، ابوالقاسم، زندگينامه رياضيدانان دوره اسلامي، تهران، مركز نشردانشگاهي 1375
    4 - Anboba. A. "Construction de l'heftagoon regulier par las Arabes au 4e Siecle de l'hegire, Revue de l'Histoire des sciences Arabes, VOl 2 , 1978 .
    5 - Crozet, P. "L'Idee de dimension chez Al-Sijzi", Arabic sciences and Philosophy 3, combridge university Press, 1998
    6 - Crozet,P. A Propos des figures dans Les manuscrits arabs de geometric: L'exemple de sigIzi, in yusuf Ibish, ed. Editiwg Islamic manuscripts on Science, London, 1999
    7 - Roshed. R. "AL sijzi et Maimonoide; Commentaire mathematique et philosophique de la proposition 11 - 14 des Conique de App.lonius" Arch . Internat. Hist. Sci. 37(1987), No 119
    8 - Samplonius, y. , "Al-sijzi" in Dictionary of Scientific Biography, 15 vds, New york: Charls Scribnes Sons, 1970-78
    9 - Sezgin, F. Geschichte des Arabischen Schrifitums, Band V: Mathe matik Bis Ca. 430 H., Leiden, Brill 1974 .
    10 - Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifthums, Band V11: Astrologie - meteorologie und verwondtes, Bis ca. 430H. Leiden Brill 1979 .
    11 - Sezgin, F, Collection of Geometrical works by Al-sijzt, introduction by J.P. Hogendijk, Publications of the Institute for the History of Arabic Islamic Sciences, series c.vol. 64, Francfurt, Germany 2000 .
    12 - Hogendijk, J.P. "Greek and arabic construetions of the regular heptagon" Archive for the history of exact science, 30 , 1984
    13 - Hogendijk, J.P. "review of rosenfeld's" the geometric Algebra of as -sigzi" (Russian), mathsci Net Mathematical Reviews on the web, Ams 2000 .

    - - - Updated - - -

    سجزي و فلسفه رياضي

    امروزه غالبا رياضيدانان صرفا در شاخه‏اي خاص از رياضي تبحّر پيدا مي‏كنند و اطلاعات آنها در ديگر شاخه‏هاي رياضي از حدّ يك فراگير معمولي رياضي فراتر نمي‏رود. البته تعداد بسيار اندكي از رياضيدانان نيز هستند كه به مسايل فلسفي رياضي توجه مي‏كنند. مثلاً سؤال از وجود واقعي يا ذهني ذوات رياضي نظير اعداد ، سؤال از معني « بي نهايت » در حساب ديفرانسيل و انتگرال از اين دست است:
    فلسفه رياضي مطالعه و بررسي مسايل هستي شناختي، معرفت شناختي و روش شناختي موضوعات رياضي و كاربرد آن.
    اين مسايل خصوصا به واسطه توسعه حساب ديفرانسيل و انتگرال و بحران در مباني رياضي و به واسطه پارادوكس‏هاي نظريه مجموعه‏ها در اوايل قرن بيستم به طرز روز افزوني مورد توجه قرار گرفته است و رياضيدانان و فلاسفه را بر آن داشته تا روشها و پيش فرضهاي رياضيات را مورد بحث و بررسي قرار دهند.
    در دوره اسلامي با دسته‏هاي مختلفي از فلاسفه و رياضيدانان مواجه هستيم. كساني نظير ابوعلي سينا و اخوان الصفا رياضي و طبيعيات را هم بخشي از طرح كلي حكمت نظري مي‏دانند و طرح و بحث آنان از رياضي و طبيعيات كاملاً در چارچوب ديدگاه كلي آنان و با همان مفاهيم صورت مي‏گيرد. از اين جهت بهتر است آنان را فيلسوف (يا به تعبير دقيق‏تر حكيم) بناميم. امّا عده‏اي ديگر بوده‏اند كه حكيم نبوده‏اند و طرح كلي فلسفي را دنبال نمي‏كرده‏اند، بلكه رياضيدان و «مهندس» بوده‏اند؛ به رياضيات، نجوم و فنون مربوطه اشتغال داشته‏اند بدون آنكه بخواهند لزوما در پي معنا و طرحي در وراي روابط ظاهري ميان ذوات هندسي يا جبري باشند. غالب رياضيدانان دوره اسلامي و حتّي اكثريت رياضيدانان برجسته اين دوره را مي‏توان جزء اين دسته دانست. امّا تعداد انگشت شماري از آنان به مسائل فلسفي روش‏شناسي رياضي توجه داشته‏اند كه سجزي از آن دسته است. سجزي از معدود رياضيداناني است كه به نكات فلسفي موضوعات مورد علاقه خود نيز توجه داشته است. رشدي راشد، در اين زمينه اظهار مي‏دارد:
    احمد بن <محمد <بن عبدالجليل سجزي يكي از رياضيدانان مشهور پايان قرن دهم ميلادي است. او كه تنها به واسطه مقامات و مراتب رياضي خويش در نزد مورخان شناخته شده است، با اين حال نسبت به مسائل فلسفي كه تجربه خاص وي <رياضيات <در او بر مي‏انگيخت، بي‏تفاوت نبود. سجزي، علاوه بر رساله‏اي كه ما در اينجا بدان پرداخته‏ايم <رسالة في كيفية تصور الخطّين...>، مؤلف متني معتبر و بديع فلسفي در فلسفه رياضيات تحت عنوان رسالة في تسهيل السبل اللاستخراج الاشكال الهندسيه مي‏باشد... وانگهي كم نيست كه سجزي در طي تحريرات رياضي خويش به دامنه فلسفي يك نتيجه يا يك شيوه خاص توجه مي‏نمايد.28
    كروزه نيز نظر مشابهي را ابراز مي‏دارد:
    سجزي... يكي از رياضيداناني است كه در مورد حرفه تخصصي خويش ـ رياضيات ـ به تعمق وتفكر پرداخته و توانسته است متن‏هاي معتبري در فلسفه رياضيات به رشته تحرير درآورد.29
    تاكنون دو متن با دامنه فلسفي از ميان رسائل سجزي شناسايي شده است والبته به دليل اينكه تحقيقات درباره سجزي هنوز در ابتداي راه است، در حال حاضر دقيقا نمي‏توان گفت كه حساسيت سجزي بر روي نكات فلسفي تا چه حدّ بوده است. همان طور كه گفته شد تاكنون در مورد دو متن از رسائل سجزي از اين لحاظ تحقيق شده است. مورد اول چاپ انتقادي و ترجمه اثر بديع و مهمّ سجزي رسالة في تسهيل السبل للاستخراج الاشكال الهندسيه، توسط دكتر هوخندايك و محمد باقري به انگليسي و فارسي در سال 1375 ش / 1996 م است. هوخندايك پژوهشگر نكته سنج معاصر تاريخ رياضيات در مقدمه‏اي كه بر اين كتاب نوشته است، تأكيد مي‏كند:
    تا آنجا كه اطلاع داريم، اين متن تنها رساله هندسه‏داني از دوره اسلامي در شيوه‏هاي حل مسأله، <يعني روش در رياضي> به طور كلي است30.
    مترجم انگليسي مقايسه‏اي ميان سجزي و جورج‏پوليا31، مؤلف كتابهاي مشهور چگونه مسأله را حل كنيم32 و خلاقيت رياضي33 و كتب ديگر در زمينه روشهاي حل مسأله و روش‏شناسي كلي رياضي انجام مي‏دهد و با مقابله قسمتهايي از متن سجزي بامتن پوليا، نكته سنجي و ظرافت فكري فلسفي سجزي را در روش‏شناسي رياضي آشكار مي‏كند.
    رشدي راشد رساله ديگر سجزي قول احمد بن محمد بن عبدالجليل سجزي في كيفية تصور الخطين اللذين يقربان ولايلتقيان باخراجها دائما إلي ما لا نهاية را بررسي نموده و نكته سنجيهاي فلسفي او را استخراج كرده است در اين رساله، همانطور كه از عنوان آن نيز برمي‏آيد، سجزي به طور خاص به مفهوم فلسفي «بي‏نهايت» مي‏پردازد و بدين ترتيب حوزه عمل خود يعني رياضيات را با فلسفه و تفكر فلسفي پيوند مي‏دهد. رشدي راشد اين رساله را به همراه شرح و تعليق آن و نيز مقاله‏اي درباره با انديشه فلسفي سجزي و ابن ميمونه در رياضيات بر اساس همين رساله سجزي و رساله‏اي از ابن ميمونه را براي اولين بار به چاپ رسانده است. از اين رساله يك نسخه خطي در كتابخانه آستان قدس رضوي موجود است.
    به عقيده رشدي راشد، سجزي در اين رساله به بيان مجدد قضيه آپولونيوس در كتاب مخروطات پرداخته و آن «را با زبان كمي تغيير داده شده فلسفه ارسطويي تبيين نموده است34». آپولونيوس در قضيه 14 كتاب دوم مخروطات قصد دارد ثابت كند كه مجانبها و هذلولي تا بي‏نهايت به هم نزديك مي‏شوند بدون اينكه به هم برسند.
    سجزي و نجوم

    بخش اعظم اشتهار سجزي در نجوم به اختراع اسطرالاب زورقي مربوط مي‏شود. سجزي در رصدهايي كه عبدالرحمان صوفي، منجم بزرگ در شيراز انجام داد، همكاري داشته است. «در بين رياضيدانان و منجمان دوره اسلامي، نخستين كسي كه عملاً عقيده به حركت وضعي كره زمين را بكار بست ابوسعيد سجزي بود، وي اسطرلاب زورقي را با اين فرض كه كره زمين متحرك و كرات سماوي به استثناي سيارات هفتگانه ثابت باشند، اخترع كرد35». ابوريحان بيروني در كتاب استيعاب الوجوه الممكنة في صنعة الاسطرلاب در تحسين و تمجيد از سجزي چنين آورده است:
    از ابوسعيد سجزي اسطرلابي از نوع واحد بسيط ديدم كه از شمالي و جنوب مركب نبود و آن را اسطرلاب زورقي مي‏ناميد و او را به جهت اختراع آن تحسين بسيار كردم، چه اختراع آن متكي بر اصلي است قائم به ذات خود و مبني بر عقيده مردمي است كه زمين را متحرك دانسته و حركت يومي را به زمين نسبت مي‏دهند و نه به كره سماوي و بدون شك اين شبهه‏اي است كه تحليلش دشوار و رفع و ابطالش مشكل است. مهندسان و علماي هيأت كه اعتماد و استناد ايشان بر خطوط مساحيّه است، در نقض آن شبهه چيزي (گفتني) ندارند36.
    عقيده سجزي به حركت وضعي كره زمين در نيمه دوم قرن چهارم هجري بيان شده است، يعني در روزگاري كه شاهد سيطره عقيده ثبوت و سكون زمين در نزد تمام علما و حكما بود، به اين ترتيب، نه در زمان وي و نه در قرنهاي پس از وي مورد قبول عموم قرار نگرفت. ابوعلي حسن بن علي مراكشي از علماي سده هفتم هجري ـ سه قرن پس از سجزي ـ در كتاب جامع المباني و الغايات في علم الميقات درباره فرض سجزي مبني بر متحرك بودن زمين و ساخت اسطرلاب زورقي بر پايه اين فرض مي‏نويسد:
    «ابوريحان بيروني گفته است كه مخترع اين اسطرلاب ابوسعيد سجزي بوده و آن اسطرلاب مبني بر اين فرض است كه كره زمين متحرك و كره سماوي، به استثناي سيارات هفتگانه، ثابت است. بيروني گفته است كه اين شبهه‏اي است كه حل آن دشوار است و از او عجيب كه چگونه چيزي را دشوار دانسته كه فساد آن بي‏اندازه آشكار است و اين امري است كه ابوعلي بن سينا بطلان آن را در كتاب شفا و رازي بطلان آن را در كتاب ملّخص و بسياري از كتابهاي ديگرش بيان كرده است37
    ملاحظه مي‏شود كه عقيده سجزي به حركت وضعي زمين تا چه اندازه در آن اعصار عجيب و غير منتظره بوده است كه حتّي ابوعلي مراكشي، ابوريحان بيروني را به دليل آنكه عدم بطلان اعتقاد و فرض سجزي را «دشوار» دانسته و او را محكوم نكرده است، ملامت مي‏كند و با وجود آنكه نسبت به سجزي سه قرن متأخرتر است، اما همچنان تحت سيطره عقيده رايج آن دوران كه البته بزرگاني همچون ابوعلي سينا و زكرياي رازي نيز بر آن عقيده بوده‏اند، قرار دارد و اين امر حكايت از نوآوري و خلاقيت ذهن و انديشه سجزي دارد.
    مي‏دانيم كه امروزه نظريه كپرنيكي خورشيد مركزي يك نظريه‏پذيرفته شده و رايج است و اعتقاد به حركت وضعي زمين به عقيده‏اي رايج و جا افتاده در ميان عموم تبديل شده است. اهميت كار سجزي از آنجا مشخص مي‏گردد كه وي چند قرن قبل از كپرنيك اين عقيده را ابراز مي‏دارد و بر اساس آن اسطرلابي را اختراع مي‏كند. بدين ترتيب، وي در جنبه كاربردي بخشيدن به عقيده‏اش موفق بوده، لازم است توجه كنيم كه در آن زمان نظريه بطلميوس زمين مركزي نظريه‏اي رايج، پذيرفته شده و غير قابل خدشه تلقي مي‏شد و طبيعي است كه نظر سجزي بسيار غير معمول جلوه گر شود چنانكه از سوي جزم انديشان عقيده‏اي «فاسد» و «باطل» واز سوي منصفان «شبهه» خوانده شود، البته سجزي چنان با قوّت اين انديشه را عرضه كرده و بدان جنبه كاربردي بخشيده است كه به قول ابوريحان «مهندسان و علماي هيأت» در نقض آن شبهه چيزي (گفتني) ندارند.. و اگر نقض اين اعتقاد و تحليل اين شهبه امكان‏پذير باشد موكول به رأي فلاسفه طبيعي‏دان است»38
    سجزي داراي تأليفات ارزشمندي در زمينه‏هاي نجوم، احكام نجومي و آلات نجومي است. رسايل وي در اين زمينه بسيار مفصل‏تر از كتب رياضي اوست. سزگين فهرست برخي از اين آثار او را در جلد ششم GAS آورده است كه به شرح زير است:
    1 ـ كتاب تركيب الافلاك. نسخه‏ها: لاله لي 2707؛ 371؛ بياضه 4/4627 ( a92 ـ b80 ) ؛ ليدن 1/2451 (26 ـ 1)؛ تهران، مجلس 174؛ مشهد، آستان قدس 7503؛ موزه لنينگراد 3/3692 (26 ـ 13)
    2 ـ رسالة في كيفية صنعة آلات النجوميه. نسخه: سراي، احمد III ، 3342 ـ( b129 ـ a123 )
    3 ـ في كيفية صنعة جميع الاسطرلابات. نسخه: سراي، احمد III ، 3342 (b153 ـ b129 )
    4 ـ رسالة إلي ابي محمد عبداللّه ابن علي الحاسب عن العمل بالاسطرلاب المسرطا نسخه: مشهد، آستان قدس 5286.
    5 ـ رسالة الاسطرلاب. شيراز، كتابخانه ملي (نشريه V ، 251 )
    6 ـ كتاب العمل بالصفيحة الآفاتيه. نسخه: دمشق، ظاهريه 9255
    7 ـ رساله في سمت القبله. نسخه: تهران، دانشگاه تهران 5469
    8 ـ رساله في شكل القطاع. نسخه: سراي، احمد III ، 3342
    9 ـ كتاب الاسطرلاب الزورقي
    10 ـ كتاب في قوانين مزاجاة الاسطرلاب الشمالي مع الجنوبي
    11 ـ رساله في عمل الاسطرلاب
    سجزي و تنجيم

    خانم دكتر سمپلونيوس اظهار مي‏دارد كه حوزه اساسي فعاليت علمي سجزي تنجيم (احكام نجوم) است. سجزي با آثار و منابع پيشين در اين زمينه آشنايي گسترده‏اي داشته است و در آثار تأليفي وي علاوه بر شرح و بسط نظر پشيان، نظرات انتقادي خودش را نيز ملاحظه مي‏كنيم39.
    سجزي رسائل متعددي در نجيم دارد كه متعددتر و مفصل‏تر از آثار نجومي وي است. فهرست اين آثار مطابق فهرست ارائه شده توسط سزگين در جلد هفتم GAS عبارت است از:
    1 ـ كتاب المدخل إلي علم احكام النجوم. نسخه‏ها: حميديه 837 ( a16 ـ b1 )؛ رئيس الكُتّاب 1/570 ( a15 ـ b1 ) اِسات 1/1998 ( a14 ـ b1 )؛ پاريس 6686 (18 ـ 2)؛ كتابخانه بريتانيا، 1346 (17 ـ 3)، دوبلين، چستر بيتي 4079؛ تهران، كتابخانه ملي 1/1634 (19 ـ 1)؛ مشهد 1/6350 (27ـ1).
    2 ـ تحصيل القوانين للاستنباط الاحكام. نسخه‏ها: حميديه 2/837 ( a18 ـ a16 )؛ رئيس الكُتاب 2/570 ( a17 ـ a15 )؛ اِسات 2/1998 ( a16 ـ b14 )؛ پاريس 6224 (30 ـ 29)؛ و 6686 (22 ـ 18)؛ كتابخانه بريتانيا، ـــ، 2/7490 (208 ـ 205)؛ و 2/1346 (19 ـ 17)؛ دوبلين، چستربيتي 4079؛ تهران، كتابخانه ملي 2/1634 (21 ـ 19)؛ تهران، كتابخانه مجلس 174 ( b12 ـ a11 )؛ آستان قدس 2/6350 (35 ـ 27).
    3 ـ منتخب كتاب المواليد (لأبي مشعر)
    4 ـ كتاب الزائرجات في الهيلاج و الكدخداه نسخه‏ها: حميديه 3/837 ( a22 ـ 19)، رئيس الكتاب 4/570 ( a28 ـ b25 ) اِسات 4/1998 ( a26 ـ b23 )؛ پاريس 6686 (31 ـ 23)؛ كتابخانه بريتانيا، 4/1346 (30 ـ 27)؛ دوبلين، چستربيتي 4079؛ تهران، كتابخانه ملي 3/1634 (24 ـ 21)؛ تهران، كتابخانه مجلس 172 ( b15 ـ b12 )؛ مشهد: آستان قدس 3/6350 (42 ـ 35).
    5 ـ جوامع كتاب تحويل سني المواليد (لأبي مشعر)
    6 ـ كتاب المزاجات الكواكب في اجتماعها و افتراقها في مواصفها من الفلك. نسخه‏ها: حميديه 6/837 ( a75 ـ 63) و 5/570 ( b58 ـ b28 )؛ اِسات 5/1998 ( b53 ـ b26 )؛ پاريس 6686 (75 ـ 63)؛ كتابخانه بريتانيا 6/1346 (70 ـ 58)؛ دوبلين، چستربيتي 4079، تهران: كتابخانه مجلس 174 ( a56 ـ a55 )؛ و 1508؛ و 6399 (553 ـ 522)؛ مشهد: آستان قدس 7/6350 (138 ـ 60).
    7 ـ كتاب الاسعار. نسخه‏ها: حميديه 7/837 ( a77 ـ b75 )؛ رئيس الكتاب 7/570 ( b70 ـ a69 )؛ اِسات 7/1998 ( a68 ـ b66 )؛ پاريس 6686؛ كتابخانه بريتانيا 10/7409 (211 ـ 208) چستر بيتي 4079؛ تهران. كتابخانه ملي 2/1147؛ 6/1634؛ تهران، كتابخانه مجلس 174 ( a57 ـ a56 )؛ مشهد: آستان قدس 7/6350 (168 ـ 164) قاهره: دارالكتب 79(2 ـ 1).
    8 ـ كتاب الاختيارات. نسخه‏ها: حميديه 8/837 ( a85 ـ b77 )؛ رئيس الكتاب 8/570 ( b78 ـ a71 )؛ اِسات 8/1998 ( a76 ـ b68 )؛ اَيا صوفيه 3/2672 ( a63 ـ a55 )؛ پاريس 6686 (84 ـ 77)؛ كتابخانه بريتانيا 8/1346 (81 ـ 72)؛ دوبلين، چستر بيتي 4079؛ تهران، ملي 7/1634؛ تهران، مجلس 174 ( a64 ـ a57 )؛ مشهد: آستان قدس 8/6350 (185 ـ 168)؛ قاهره: دارالكتب 79 (10 ـ 3).
    9 ـ منتخب من كتاب الألوف (لابي مشعر)
    10 ـ كتاب المعاني في احكام النجوم. نسخه‏ها: حميديه 10/837 (116 ـ 97)؛ رئيس الكتاب 10/570 ( b114 ـ a82 )؛ اِسات 10/1998 ( a108 ـ b88 )؛ پاريس 6686 (119 ـ b95 )؛ كتابخانه بريتانيا 10/1346 (113 ـ 92)؛ دوبلين: چستربيتي 4079؛ و 10/4512 ( b174 ـ a174 )؛ تهران، ملي 9/1634؛ تهران، مجلس 174 ( a85 ـ a75 )؛ و 6399 (444 ـ 429) مشهد 10/6350 (257 ـ 214)؛ قاهره دارالكتب 79 (40 ـ 21)؛ تونس: ملي 3/08910 ( a101 ـ a78 ).
    11 ـ كتاب الدلايل في احكام النجوم. نسخه‏ها: حميديه 11/837 ( a132 ـ 117)؛ رئيس الكتاب 11/570 ( b130 ـ b114 ) اِسات 1998 ( a121 ـ a109 )؛ پاريس 6686؛ كتابخانه بريتانيا 8/7490 (205 ـ 186)؛ و 11/1346 (128 ـ 113)؛ دوبلين، چستربيتي 4079، و 11/4512 ( a183 ـ b174 )؛ تهران، مجلس 174 ( a108 ـ a85 ) و 1/2723 (48 ـ 1)؛ و 1/6361 (65 ـ 2)؛ تهران، دانشگاه 482(153 ـ 112)؛ تهران، ملي 1634؛ مشهد: آستان قدس 11/6350 (291 ـ 257)؛ قاهره: دارالكتب 79 (54 ـ 40).
    12 ـ كتاب المعرفة فتح الابواب. نسخه‏ها: رئيس الكتاب 12/570 ( a133 ـ b130 )؛ اسات 12/1998 ( a123 ـ a121 ) پاريس 6686 (139 ـ 136) دوبلين، چستربيتي 4079؛ و 12/4512 ( a184 ـ b136 )، قاهره: دارالكتب 79 (58 ـ 56)؛ تهران، مجلس 2/2723 (55 ـ 48) و 2/6361 (74 ـ 65)، مشهد: آستان قدس 12/6350 (295 ـ 291).
    13 ـ كتاب حلول الكواكب البروج الاثني عشر. نسخه‏ها: حميديه 12/837 ( a140 ـ b132 )؛ رئيس الكتاب 13/570 ( b142 ـ a133 )، اِسات 13/1998 ( b129 ـ a123 )؛ پاريس 6686 (162 ـ 139)؛ كتابخانه بريتانيا 13/1346 (140 ـ 131) دوبلين: چستربيتي 4079؛ و 4512( a185 ـ a184 )؛ قاهره: دارالكتب 79 (65 ـ 58).
    14 ـ كتاب زرتشت في صور درجاة الفلك
    15 ـ معرفة اوقات الطلسمات علي قول القدما. نسخه‏ها: قاهره: دارالكتب 79 (79 ـ 77)؛ كتابخانه بريتانيا 15/1346 (155 ـ 153).
    16 ـ كتاب الامطار
    17 ـ كتاب القرانات و التحاويل سنيّ العالم. نسخه‏ها: 14 آبچنيتن، نورعثمانيه 1/2795 ( a65 ـ 1)؛ پاريس 2581 (65 ـ 1).
    18 ـ كتاب المسائل في اسرار علم النجوم. از آن در كتاب الدلايل في احكام النجوم نسخه حميديه،ُ ص 185 ياد شده است.
    19 ـ كتاب الاوقات. از آن در كتاب القرانات، نسخه نور عثمانيه 2795، صص b3 و b11 ياد شده است.
    جامع شاهي مجموعه‏اي از آثار سجزي در تنجيم است كه نسخه‏اي از آن در كتابخانه ملك موجود است. ويليام تامسون40 به نسخه‏اي از آن به شماره 766 در موزه بريتانيا، ص 527 اشاره مي‏كند41.
    لازم به ذكر است كه بيروني در استيعاب خود علاوه بر اسطرلاب زورقي از دو نوع اسطرلاب ديگر ياد مي‏كند كه به وسيله سجزي به شكلهاي ماهي و شقايق دريايي ساخته شده‏اند. در حال حاضر دكتر لورچ42 به تحقيق درباره رساله پر اهميتي از سجزي درباره اسطرلاب مشغول است ولي هنوز نتايج تحقيقات خود را منتشر نكرده است.
    نتيجه

    چنانكه از رسايل سجزي كه تاكنون به دست ما رسيده است و اقوالي كه از ديگر علماي بزرگ هم عصر وي در اختيار داريم، و نيز از طريق پژوهشهايي كه به تناسب، پژوهشگران در مورد متون سجزي به انجام رسانده‏اند، حقايق روشني درباره شخصيت علمي سجزي آشكار شده است. با توجه به اينكه پژوهش درباره سجزي همچنان ادامه دارد انتظار مي‏رود در آينده‏اي نزديك اطلاعات بيشتري در اين زمينه فراهم گردد.
    با معرفي و تحليل و بررسي برخي از كارهاي انجام شده، تا آنجا كه اين تحقيق مختصر به ما امكان داده است، نشان داده‏ايم كه سجزي در هر سه حوزه كاري خود يعني رياضيات، فلسفه رياضي و نجوم نوآوري داشته و سهمي درخور در توسعه مرزهاي دانش بشري ايفاء نموده است.
    در رياضيات، سجزي توسيع دهنده «هندسه جبري» عرضه شده در كتاب دوم اصول اقليدس به هندسه سه بعدي است. وي به اعتقاد اكثر پژوهشگراني كه در زمينه جبر هندسي او تحقيق كرده‏اند وي مبدع هندسه چهار بعدي است. سجزي براي نخستين بار از روش هندسه ثابت براي تثليث زاويه بهره گرفت.
    سجزي در نجوم مخترع اسطرلاب زورقي، بر مبناي فرض حركت وضعي زمين، است كه در نوع خود و در عصر او بي‏نظير است و درواقع قرنها قبل از كپرنيك عقيده حركت وضعي زمين را اساس ساخت اسطرلاب خويش قرار داده است.
    وي در فلسفه رياضي تنها نويسنده در شيوه‏هاي حل مسأله، در ميان رياضيدانان دوره اسلامي است و برخلاف عادت مرسوم رياضيدانان عصر خويش، به همراه تعداد انگشت شماري از رياضيدانان مسلمان مثل ابن‏سنان، سلف وي و ابن هيثم، خلف خود، به مسائل فلسفي دخيل در موضوعات رياضي توجه داشته است.
    در خاتمه جا دارد اظهار اميدواري كنيم كه با فعاليت پوياي پژوهشكده‏ها و مؤسسات پژوهشي تاريخ علم ايران و نيز با حمايت مسؤولين بومي، خصوصا دانشگاه زابل، باب جديدي در تحقيق و پژوهش درباره سجزي، رياضيدان شهير ايراني قرن چهارم گشوده گردد. ولولا فضلُ اللّه عليكم و رحمة ما زكي مِنكم مِن احدٍ ابدا.
    پی نوشت ها :

    * عضو هيأت علمي دانشگاه زابل.
    1 ـ سجزي، 1375، مقدمه، صفحه هفت.
    2 ـ قرباني، 1375، ص 253.
    3 - YVONN E Old-Syamplonius
    4 - Hogcndijk
    5 ـ براي اطلاعات بيشتر درباره قضيه شكل القطاع و «قضيه سينوسها در مثلث كروي»، «قضيه سينوسها در مثلث سطح و شكل منحني رجوع شود به [قرباني، 1374، صص 224 ـ 204]
    6 ـ قرباني، 1375، ص 118.
    7 ـ سجزي، 1375، مقدمه ص هفت.
    8 ـ كوزه، 1999، ص 131
    9 ـ سجزي، 1375، مقدمه ص شش.
    10 - Rozenfel'd
    11 - Sofarov
    12 - Slavalin
    13 ـ روز نفلد...، 1985، به نقل از هوخندايك، 2000، ص 1.
    14 ـ قرباني، 1375، ص 252.
    15 - P.Crozet
    16 - CRNS
    17 ـ كروزه، 1993، صص 286 ـ 251.
    18 ـ سمپلونيوس، DSB ، ص 431.
    19 ـ سجزي، 1375، مقدمه ص شش.
    20 ـ رئيس مركز ملي تحقيقات علمي فرانسه ( CRNS ).
    21 ـ اين مقاله ابتدا در سال 1986 در كنفرانس در مركز تاريخ علم و فلسفه عربي در فرانسه ارائه شده است.
    22 ـ براي اطلاعات بيشتر راجع به تثليث زاويه و هندسه متحرك رجوع شود به [قرباني 1374، صص 306 ـ 289 و صص 6 ـ 24].
    23 ـ براي اطلاعات بيشتر پيرامون تثليث زاويه و هندسه متحرك رجوع شود به [قرباني، 1374، صص 306 ـ 289] و [قرباني، 1370، صص 6 ـ 24].
    24 ـ هوخندايك، 1984، صص 221 ـ 218 و انبوبا، ص 266.
    25 ـ كتاب احمد بن محمد بن عبدالجليل سجزي في... الهندسه، ترجمه فارسي از محمد باقري، ترجمه انگليسي ازيان. پي. هوخندايك، فاطمي، 1375.
    26 ـ سجزي، مجموعه رسائل الهندسيه، چاپ از فؤاد سزگين با مقدمه يان. پي. هوخندايك، فرانكفورت، آلمان 2000 ميلادي.
    27 - A.Sedillot .
    28 ـ رشدي راشد، 1986، ص 8 ـ 267.
    29 ـ كروزه، 1999، ص 132.
    30 ـ سجزي، 1375، مقدمه ص شش.
    31 - G. Polya .
    32 و 33 ـ هر دو كتاب فوق به فارسي ترجمه شده است ـ اولي توسط زنده ياد احمد آرام، (انتشارات كيهان، 1366) و دومي توسط استاد پرويز شهرياري، (انتشارات فاطمي 1366).
    34 ـ رشدي راشد، 1978، ص 268.
    35 ـ قرباني، 1375، ص 252.
    36 ـ بيروني در استيعاب به نقل از قرباني، 1375، ص 252.
    37 ـ مراكش، به نقل از قرباني، ص 253. تأكيد از نگارنده است.
    38 ـ ابوريحان بيروني در استيعاب، به نقل از قرباني، 1375، صص 3 ـ 252.
    39 ـ سمپلونيوسن، 1980، ص 221.
    40 - Willoam Thomson .
    41 - Lorch .
    41 ـ تامسون، 1930، ص 48.

    منابع:
    1 ـ سجزي، ابوسعيد، رساله سجزي در روش‏هاي حل مسائل هندسي، ترجمه انگليسي از يان. پي. هوخندايك، مترجم فارسي محمد باقري، تهران، انتشارات فاطمي 1375.
    2 ـ قرباني، ابوالقاسم، تحقيقي در آثار رياضي ابوريحان بيروني، تهران، مركز نشر دانشگاهي 1374
    3 ـ قرباني، ابوالقاسم، زندگينامه رياضيدانان دوره اسلامي، تهران، مركز نشردانشگاهي 1375
    4 - Anboba. A. "Construction de l'heftagoon regulier par las Arabes au 4e Siecle de l'hegire, Revue de l'Histoire des sciences Arabes, VOl 2 , 1978 .
    5 - Crozet, P. "L'Idee de dimension chez Al-Sijzi", Arabic sciences and Philosophy 3, combridge university Press, 1998
    6 - Crozet,P. A Propos des figures dans Les manuscrits arabs de geometric: L'exemple de sigIzi, in yusuf Ibish, ed. Editiwg Islamic manuscripts on Science, London, 1999
    7 - Roshed. R. "AL sijzi et Maimonoide; Commentaire mathematique et philosophique de la proposition 11 - 14 des Conique de App.lonius" Arch . Internat. Hist. Sci. 37(1987), No 119
    8 - Samplonius, y. , "Al-sijzi" in Dictionary of Scientific Biography, 15 vds, New york: Charls Scribnes Sons, 1970-78
    9 - Sezgin, F. Geschichte des Arabischen Schrifitums, Band V: Mathe matik Bis Ca. 430 H., Leiden, Brill 1974 .
    10 - Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifthums, Band V11: Astrologie - meteorologie und verwondtes, Bis ca. 430H. Leiden Brill 1979 .
    11 - Sezgin, F, Collection of Geometrical works by Al-sijzt, introduction by J.P. Hogendijk, Publications of the Institute for the History of Arabic Islamic Sciences, series c.vol. 64, Francfurt, Germany 2000 .
    12 - Hogendijk, J.P. "Greek and arabic construetions of the regular heptagon" Archive for the history of exact science, 30 , 1984
    13 - Hogendijk, J.P. "review of rosenfeld's" the geometric Algebra of as -sigzi" (Russian), mathsci Net Mathematical Reviews on the web, Ams 2000 .

    یادش بخیر این صحنه های توتن سواری در دریاچه مقدس هامون


    سیستونی مشمه وه جز خودخا کسِِِ ره نداره/دس خه بل در دس مه نو بگک یا علی

  10. کاربر روبرو از پست مفید سیستانیها سپاس کرده است .

    admin (پنجشنبه ۲۵ اردیبهشت ۹۳)

  11. #6
    کاربر ســایت مدال ها:
    Master Tagger

    تاریخ عضویت
    ۹۱-دی-۲۵
    نوشته ها
    2,085
    امتیاز
    18,642
    سطح
    86
    Points: 18,642, Level: 86
    Level completed: 59%, Points required for next Level: 208
    Overall activity: 16.0%
    دستاوردها:
    Tagger First ClassOverdriveCreated Blog entry10000 Experience PointsVeteran
    نوشته های وبلاگ
    26
    سپاس ها
    5,762
    سپاس شده 4,124 در 1,467 پست
    تقويم تاريخ
    ابوسعيد سجزي؛ دانشمند هندسه و نجوم


    نويسنده: دكتر علي اكبر ولايتي


    احمد بن محمدبن عبدالجليل، مكني به ابوسعيد، رياضيدان و ستاره شناس بنام سده چهارم هجري قمري است.
    كلمه سجزي خلاصه واژه سجستاني است كه اصالت سيستاني وي را نشان مي دهد. سال دقيق تولد سجزي مشخص نيست. باتوجه به رساله هايي كه سجزي بين سال هاي 358 تا 361ق در شيراز استنساخ كرده سال تولد او را حدود 340ق / 940م دانسته اند. سجزي بيشتر دوران عمر خود را در شيراز به سر برد و از پاسخ هايي كه به علماي خراسان داده، برمي آيد كه گاهي هم در خراسان بود. او آثارش را به سيدامير ابوجعفراحمدبن محمد، شاهزاده بلخ يا عضدالدوله ديلمي، حاكم بويي (آل بويه) زمان خود تقديم كرده است. سال فوت سجزي را حدود 415ق دانسته اند. حجم كارهاي او در رياضيات (هندسه) كمتر از كارهايش در احكام نجوم است، اما به سبب علمي تر بودن اين كارها بهتر است وي را عالم هندسه بدانيم. ابن نديم در الفهرست و قفطي در تاريخ الحكما نامي از سجزي به ميان نياورده اند و از اين رو شرح زندگي و فعاليت هاي علمي او را فقط از ميان آثار به جامانده از خود وي مي توان دريافت، همانند نامه هايي كه به برخي از معاصران خود نوشته است يا اشاره هايي كه آنها در آثار خود به سجزي كرده اند. عروضي در كتاب چهارمقاله، سجزي را يكي از ستاره شناسان بنام برشمرده و در حكايتي، ابوريحان را خلف سجزي در علم نجوم معرفي كرده است. باتوجه به جايگاهي كه ابوريحان در اين شاخه از علوم دارد و آثار گرانقدري كه در اين زمينه نوشته است، مي توان به نام آوري سجزي در اين رشته پي برد. ابوريحان نيز در آثارش از سجزي بسيار ياد كرده است. بيروني به منظور احترام گذاشتن و نشان دادن جايگاه او در دانش هندسه، در كتاب الآثار الباقيه عن القرون الخاليه (ص42) از وي با لفظ مهندس ياد كرده است. همچنين در مقاليد علم الهيئئ(ص69)، سجزي را عالم به راه هاي گوناگون محاسبه سمت قبله با حساب و مساحي با آلات، كه تا آن زمان بين دانشمندان رواج داشته است معرفي كرده و در ادامه نامه اي را يادآور شده كه در بيان روش استاد خود، ابومنصور عراق، به سجزي نوشته است. اين مطالب رابطه ميان اين دو دانشمند را نشان مي دهد.
    ٭ به نقل از كتاب
    «تقويم تاريخ، فرهنگ و تمدن اسلام و ايران»

    - - - Updated - - -

    تقويم تاريخ
    ابوسعيد سجزي؛ دانشمند هندسه و نجوم


    نويسنده: دكتر علي اكبر ولايتي


    احمد بن محمدبن عبدالجليل، مكني به ابوسعيد، رياضيدان و ستاره شناس بنام سده چهارم هجري قمري است.
    كلمه سجزي خلاصه واژه سجستاني است كه اصالت سيستاني وي را نشان مي دهد. سال دقيق تولد سجزي مشخص نيست. باتوجه به رساله هايي كه سجزي بين سال هاي 358 تا 361ق در شيراز استنساخ كرده سال تولد او را حدود 340ق / 940م دانسته اند. سجزي بيشتر دوران عمر خود را در شيراز به سر برد و از پاسخ هايي كه به علماي خراسان داده، برمي آيد كه گاهي هم در خراسان بود. او آثارش را به سيدامير ابوجعفراحمدبن محمد، شاهزاده بلخ يا عضدالدوله ديلمي، حاكم بويي (آل بويه) زمان خود تقديم كرده است. سال فوت سجزي را حدود 415ق دانسته اند. حجم كارهاي او در رياضيات (هندسه) كمتر از كارهايش در احكام نجوم است، اما به سبب علمي تر بودن اين كارها بهتر است وي را عالم هندسه بدانيم. ابن نديم در الفهرست و قفطي در تاريخ الحكما نامي از سجزي به ميان نياورده اند و از اين رو شرح زندگي و فعاليت هاي علمي او را فقط از ميان آثار به جامانده از خود وي مي توان دريافت، همانند نامه هايي كه به برخي از معاصران خود نوشته است يا اشاره هايي كه آنها در آثار خود به سجزي كرده اند. عروضي در كتاب چهارمقاله، سجزي را يكي از ستاره شناسان بنام برشمرده و در حكايتي، ابوريحان را خلف سجزي در علم نجوم معرفي كرده است. باتوجه به جايگاهي كه ابوريحان در اين شاخه از علوم دارد و آثار گرانقدري كه در اين زمينه نوشته است، مي توان به نام آوري سجزي در اين رشته پي برد. ابوريحان نيز در آثارش از سجزي بسيار ياد كرده است. بيروني به منظور احترام گذاشتن و نشان دادن جايگاه او در دانش هندسه، در كتاب الآثار الباقيه عن القرون الخاليه (ص42) از وي با لفظ مهندس ياد كرده است. همچنين در مقاليد علم الهيئئ(ص69)، سجزي را عالم به راه هاي گوناگون محاسبه سمت قبله با حساب و مساحي با آلات، كه تا آن زمان بين دانشمندان رواج داشته است معرفي كرده و در ادامه نامه اي را يادآور شده كه در بيان روش استاد خود، ابومنصور عراق، به سجزي نوشته است. اين مطالب رابطه ميان اين دو دانشمند را نشان مي دهد.
    ٭ به نقل از كتاب
    «تقويم تاريخ، فرهنگ و تمدن اسلام و ايران»

    یادش بخیر این صحنه های توتن سواری در دریاچه مقدس هامون


    سیستونی مشمه وه جز خودخا کسِِِ ره نداره/دس خه بل در دس مه نو بگک یا علی

  12. کاربر روبرو از پست مفید سیستانیها سپاس کرده است .

    admin (پنجشنبه ۲۵ اردیبهشت ۹۳)

  13. #7
    کاربر ســایت مدال ها:
    Master Tagger

    تاریخ عضویت
    ۹۱-دی-۲۵
    نوشته ها
    2,085
    امتیاز
    18,642
    سطح
    86
    Points: 18,642, Level: 86
    Level completed: 59%, Points required for next Level: 208
    Overall activity: 16.0%
    دستاوردها:
    Tagger First ClassOverdriveCreated Blog entry10000 Experience PointsVeteran
    نوشته های وبلاگ
    26
    سپاس ها
    5,762
    سپاس شده 4,124 در 1,467 پست
    ابوریحان بیرونی در فصل نهم از کتاب «آثارالباقیه» روایت عجیبی را به نقل از «ابوسعید سجزی (مهندس سیستانی و نخستین واضع نظریه خورشید مرکزی و گردش زمین به دور آن) » بازگو می*کند که به*رغم غرابت، شواهدی از پیشینه کهن*تر آن در فرهنگ ایران در دست است.
    بیرونی ضمن نقل حرکت مردی با ریش بلند که گِل قرمز به همراه داشته و مرد دیگرِ کوسه رو و خرسوار در گذرهای شهر شیراز، می*گوید که "این روز «اَبسال وهار» نامیده می*شود و پادشاهان کیانی آنرا «بهار جشن» می*نامیده*اند". بیرونی همچنین نقل می*کند که "در آغاز این روز، «جرشانجره» ظهور می*کند. آنان روباهان پرنده (در متن اصلی: «ثعالبٌ طیّارة») از زمان پادشاهان کیانی (که ملک آنان را سیستان می دانستند) هستند و خوشبختی آن روزگاران و شادابی زمان آنان به وجود این روبهان بود. آنگاه که اینان منقرض شدند، آنان نیز منقرض شدند".
    بیرونی در ادامه گوید: "شاید شنونده از نقل روباهان پرنده در شگفت شود، اما شخصی که برای من موثق است، یعنی ابوالقاسم علی بن احمد طاهری خبر آورده که فرماندار اسبیجاب در سال 379 برای نوح بن منصور- صاحب خراسان (منظور پادشاه سامانی) روباهی فرستاد که بال*هایی بر پهلوی خود داشت. وقتی کسی به او نزدیک می*شد، بال*هایش را می*گشود و وقتی دور می*شد، بال*ها را جمع می*کرد. او گفت که از دیدار این روباه که در قفس بود، متبرک شده است."

    نگاره*ای شبیه روباه بالدار بر جامه شاه، سنگ*نگاره ساسانیِ تاق بستان
    ابریق ساسانی با نگاره*ای شبیه روباه بالدار
    در اینجا نگارنده آهنگ آنرا ندارد تا روباه بالدار را با حیوانی واقعی انطباق دهد، اما میل دارد تا آنرا با حیوانی که به نام سنجاب بالدار (Flying Squirrel) شناخته می*شود و امروزه در محیط*های جنگلی آمریکای شمالی و اروپای شمالی و به ویژه جنگل*های «استرو وِسنی» در فنلاند و دیگر کشورهای حوزه بالتیک به میزان بسیار اندک و تقریباً ناشناخته، دیده می*شود، مقایسه کند.

    سنجاب پرنده، عکس از دایره*المعارف بریتانیکا


    سنجاب پرنده، جانوری است از خانواده روباه*ها و مانند روباه، دم بزرگ و کلفتی دارد. سنجاب پرنده از دور کاملاً شبیه روباه است و چشمانی بزرگ و سیاه*رنگ و پوستی خاکستری رنگ دارد. این حیوان جانوری شب*رو و شب*گرد است اما برخلاف روباه که او هم به شکار شبانه می*پردازد، گیاهخوار و میوه*خوار است. آنان روزها را در سوراخ*هایی که دارکوب*ها ساخته*اند و اینان اشغالش کرده*اند، می*خوابند و هنگام غروب از لانه بیرون می*آیند.

    سنجاب*های پرنده دارای خواب زمستانی هستند و وابستگی زیادی به جنگل دارند و بدون آن قادر به ادامه حیات نیستند. به همین خاطر، با از میان رفتن جنگل*ها در سده*ها و دهه*های گذشته، بشدت از جمعیت آنان کاسته شده است.

    پرسش اینجاست که آیا ممکن است با توجه به شباهت ظاهری که سنجاب*های پرنده با روایت*های منسوب به روباه بالدار دارند؛ و نیز با توجه به اینکه این سنجاب*ها در اواخر زمستان از خواب زمستانی بر*می*خیزند و بیرونی نیز آورده است که آنان «در آغاز روز بهار جشن، ظهور می*کنند»؛ و نیز با توجه به وابستگی سنجاب*های پرنده به جنگل و نابودشدن جنگل*ها و اقلیم سبز ایران در هزاره*های گذشته؛ می*توان احتمال داد که منظور از روباه بالدار همین سنجاب*های پرنده بوده باشند که در دوران فزایندگی رطوبت و گسترش جنگل*ها در سرزمین*های ایرانی وجود داشته* و با هجوم خشکسالی و از میان رفتن جنگل*ها، نسل آنان منقرض شده باشد؟
    آیا ممکن است دلیل «باشگون و متبرک» دانستن دیدار روباه بالدار در باورهای ایرانی (در باور های عامیانه مردم سیستان، ذکر کردیم که : اگر هنگام سفر روباهی را ببینند و این روباه درنگ کند و صورت خود را به مسافر نشان دهد، این سفر را خوش یمن می دانند) ، امکان دیده شدن آنان پس از خواب زمستانی و در نزدیکی نوروز و فصل بهار بوده باشد و پیام*آور پایان فصل سرما و هنگام «آبسالان/ آبشاران» (آب*شدن یخ*ها) بوده باشند؟


    سجزی سیستانی
    در میان دانشمندان و منجمان ایران نام ابوسعید احمدبن عبدالجلیل سجزی از جمله بزرگترین دانشمندانی است که در قرن چهارم زیج مامونی را به درستی و دقت در رصد اجرام سماوی بنا نهاد. ابوسعید سجزی به کمک تعدادی از یاران خود توانست مساحت دور کره زمین را استخراج نماید به طوری که محاسبه و برآورد دقیق مساحت زمین آنان نزدیک ترین رقم را به محاسبات جدید امروزی نشان می دهد و فقط اختلاف چند متری آن نتیجه تفاوت اختلاف مقیاس ها ثبت شده است.
    ابوسعید سجزی نخستین منجم و ریاضی دان دوران پس از اسلام است که عملا به حرکت وضعی کره زمین عقیده داشت و خلاف آرای رایج آن زمان که در سراسر جهان پذیرفته بودند و زمین را کره ثابتی می دانستند که افلاک به دور آن در گردشند، سجزی حرکت زمین را اساس محاسبات خویش قرار داد و اطرلاب زورقی را با فرض آنکه کره زمین متحرک و کره سماوی به استثنای سیارات هفتگانه ثابت باشد محاسبه و اختراع نمود.
    ابوریحان بیرونی در خصوص اسطرلاب زورقی سجزی می نویسد : " از ابوسعید سجزی دانشمند سیستان اسطرلابی از نوع واحد و بسیط دسدم که از شکالی و جنوبی مرکب نبود و آن اسطرلاب را زورقی نامیدند و او را به جهت اختراع آن اسطرلاب تحسین بسیار کردم؛ چه اختراع آن متکی بر اصلی است قائم به ذات خود و مبنی بر عقیده مردمی است که زمین را متحرک دانستند و حرکت یومی را به زمین نسبت می دهند و در هر دو حالت به صناعت آنان زیان نمی رسد و اگر نقیض این اعتقاد و تحلیل این شبهه امکان پذیر باشد موکول به رای فلاسفه و طبیعی دان است. "
    تالیفات سجزری بسیار است و از آن جمله کتاب جامع شاهی که شامل 15 رساله در علم نجوم، هیئت، طالع و نحوه حرکت ثوابت است، که در موزه بریطانیه لندن است. تعدادی کتب و 41 مقاله حساب و هندسه این دانشمند در کتابخانه ملی پاریس است. هشت رساله در کتابخانه دانشگاه ملی هلند و سه رساله به همراه 29 رساله و مقاله دیگر در دیگر کتابخانه های اروپایی است.
    با توجه به اهمیت فعالیتهای منحصر به فرد دانشمند منجم سیستان ابوسعید سجزی در بدست آوردن محاسبات دقیق و اختراع اسطرلاب زورقی کمبود مرکز بایگانی کتب و مقالات سجزی در استان سیستان و بلوچستان جای بسی تأسف دارد، با مکاتبات و دیدارهایی میتوان نسخ موجود از کتب و رسالات سجزی را در مرکز مطالعات در کتب تاریخ نجوم اسلامی نوشته آلفونسونلینو و ترجمه احمد آرام تعریفی از اعراب ارائه شده است. نویسنده در این کتاب معتقد است که منظور از اعراب، تمام کسانی هستند که در ممالک اسلامی با زبان عربی کار می کردند یعنی می نوشتند، می خواندند و غیره. چه عرب چه ایرانی، چه اندلسی و چه مسلمان و مسیحی با این تعریف می توانند از اعراب و عربی زبان محسوب شوند.
    از سال 1385 خورشیدی انجمن نجوم ایران-شاخه آماتوری رقابتی رصدی را به یادبود این رصدگر بزرگ ترتیب داده است که مشابه با رقابت ماراتن مسیه، رصدگران باید در طول یک شب 124 جرم غیر ستاره ای از جمله اجرام صوفی(به جز ابر ماژلانی که از ایران قابل رصد نیست) را رصد کنند.
    در موزه قاهره، یک کره ستاره شناسی از جنس نقره که شاهکاری است از صوفی، نگهداری می شود.
    این منجم بزرگ در 8 محرم سال 376 هجری قمری برابر با 25 مه 968 میلادی در شهر شیراز دیده از جهان فروبست و در همان شهر به خاک سپرده شد منبع وبلاگ SISTANIANاقای قدرتی
    ویرایش توسط سیستانیها : پنجشنبه ۲۱ آذر ۹۲ در ساعت ۱۴:۳۸

    یادش بخیر این صحنه های توتن سواری در دریاچه مقدس هامون


    سیستونی مشمه وه جز خودخا کسِِِ ره نداره/دس خه بل در دس مه نو بگک یا علی

  14. کاربر روبرو از پست مفید سیستانیها سپاس کرده است .

    admin (پنجشنبه ۲۵ اردیبهشت ۹۳)

  15. #8
    کاربر ســایت مدال ها:
    Master Tagger

    تاریخ عضویت
    ۹۱-دی-۲۵
    نوشته ها
    2,085
    امتیاز
    18,642
    سطح
    86
    Points: 18,642, Level: 86
    Level completed: 59%, Points required for next Level: 208
    Overall activity: 16.0%
    دستاوردها:
    Tagger First ClassOverdriveCreated Blog entry10000 Experience PointsVeteran
    نوشته های وبلاگ
    26
    سپاس ها
    5,762
    سپاس شده 4,124 در 1,467 پست
    این هم مطلب زیبا از سایت حوزه

    ابوسعید سجزی ریاضیدان و منجم شهیر و برجسته ایران در قرن چهارم هجری / کوهکن، رضا

    منابع : مجله آیینه میراث، شماره 21 | تاریخ درج : ‎1388/12/17 | بازدید : 1114
    کلید واژه ها :


    چکیده

    نوشته حاضر به اختصار به معرفی زندگی علمی و آثار ابوسعید سجزی، ریاضیدان و منجّم برجسته سیستانی قرن چهارم هجری می پردازد. نام کامل او ابوسعید احمد بن محمد بن عبدالجلیل سجزی است. همانطور که از نام او برمی آید وی از اهالی سیستان (سجستان) بوده است. «سجزی» را در منابع لاتین به صورت های AL-SiËjzi، AL-SijaziËو AL-SigziË، AL-sigÏziË می نویسند. سجزی معاصر با ابوریحان بیرونی و عضدالدوله دیلمی است که از 338 372 ه .ق در عراق، خوزستان و کرمان سلطنت کرد و سجزی بسیاری از تألیفات خود را به نام او نگاشته است.
    از زندگی سجزی اطلاع زیادی در دست نیست. اطلاعاتی که درباره زندگی او می دانیم بر اساس نقل قول هایی از دانشمندان دیگر نظیر ابوریحان بیرونی یا بر اساس تاریخ نگارش رسائل وی یا تاریخ استنساخ نسخی است که وی نسخه برداری کرده است.
    سجزی دانشمندی است که در هندسه، مقامی رفیع و ابتکارات و ابداعات فراوانی دارد که از آن جمله می توان به توسیع جبر هندسی به سه بعد و چهار بعد اشاره کرد. وی در نجوم نیز نوآوری و خلاقیت دارد و مخترع اسطرلاب زورقی بر اساس فرض انقلابی چرخش زمین است. و قرنها قبل از کپرنیک، عقیده حرکت وضعی زمین را مبنای ساخت اسطرلاب خویش قرار داده است. سجزی در تنجیم بسیار فعّال بود و آثار وی در تنجیم به مراتب مفصّل تر از آثار ریاضی و نجومی او است. در فلسفه ریاضی صاحب رساله ای بی نظیر و در نوع خود منحصر بفرد در روش شناسی ریاضی است و در متن های دیگری از رسایل خود نیز به مسایل فلسفی مربوط به ریاضی پرداخته است. وی دانشمندی فعّال و نوآور است به طوری که مؤلف 49 رساله در ریاضی و فلسفه ریاضی، 11 رساله در نجوم و آلات نجومی و 19 رساله در تنجیم است.
    از آنجائی که تحقیقات جدّی درباره سجزی چندی است در میان محققین آغاز شده، بسیاری از آثار وی هنوز به طور جدّی مورد تحلیل و بررسی قرار نگرفته است. شرح حال سجزی در منابع فارسی محدود به صفحاتی در دو اثر ارزنده استاد ابوالقاسم قربانی است که به اقتضای چارچوب این دو که به زندگی نامه مجموعه ای از ریاضیدانان ایرانی و مسلمان اختصاص دارد، در مورد سجزی اطلاعات بسیار مفیدی را البته به اختصار و با تکیه بر منابع موجود تا زمان نگارش آنها عرضه نموده است. اما کتابی که مستقلاً و به طور نسبتا جامع به سجزی اختصاص داشته باشد، نه تنها در منابع فارسی موجود نیست بلکه در منابع خارجی نیز تاکنون چنین کاری انجام نشده است. از دیگر محققان ایرانی که درباره سجزی کار کرده اند باید از مهندس محمد باقری یاد کرد، وی برای اولین بار رساله ای را از سجزی به فارسی ترجمه کرده و به چاپ رسانده است.
    در میان محققین خارجی باید از سزگین، سوتر، شوی، کهل، برگر، و وپکه آلمانی، روزنفلده، صفراُف، سلاوتین و خیرالدینوای روسی، رشدی راشد رئیس مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه (LCNRS) و پاسکال کروز عضو این مرکز سدیو فرانسوی، لورچ، برگرن، سمپلونیوس، ویلیام تامسون، کونر، روبرتسون و عادل انبوبا و... نام برد که برخی نظیر سزگین دایرة المعارف نویس هستند و صفحاتی از دایرة المعارف خویش را به سجزی اختصاص داده اند. اغلب پژوهشگران دیگر، کارهای تحلیلی بسیار ارزشمندی در مورد یک رساله یا یک ایده خاص سجزی در چند اثر وی ارایه کرده اند.
    به طور خاص باید از دکتر هوخندایک، پژوهشگر برجسته هلندی استاد دانشگاه اوتراخت و سردبیر اجرایی هیستوریا ماتماتیکا یاد کرد که رساله هایی از سجزی را به انگلیسی ترجمه و شرح کرده و به چاپ رسانده است. بعلاوه مقدمه ای نسبتا جامع بر مجموعه نسخ خطی هندسی سجزی که در استانبول موجود بوده و در سال 2000 م توسط فواد سزگین به چاپ رسیده، نوشته است. وی تحقیقات متعدد دیگری درباره سجزی دارد.

    زندگی علمی سجزی

    سجزی در حدود سال 330 ه . ق در سیستان متولد شد و بر اساس شواهد موجود، بخشی از عمر خود را در این منطقه سپری کرد. سجزی خود در رساله المدخل إلی علم الهندسه تصریح می کند:
    در سیستان ابزار عظیم و مهمّی ساخته ام. مدلی از کل عالم، متشکل از افلاک، جرمهای آسمانی، مدارهای حرکت آنها و اندازه هایشان، مقدار فاصله ها و حجمهای آنها و شکل زمین، اماکن، شهرها، کوهها، دریاها، بیابانها، درون کره ای تو خالی و مشبک؛ آن را هیئت کل، نامیده ام1.
    سجزی در فاصله سالهای 358 361 ه . ق در شیراز می زیسته و در این ایّام یک مجموعه از نسخ خطی را در شیراز استنساخ کرده است.
    اکثر محققین تاریخ ریاضیات حوزه اسلامی بر این عقیده اند که نسخه کتابخانه ملّی پاریس به شماره 2457 همان نسخه دستنویس سجزی است که مشتمل بر 220 برگ و حاوی 49 رساله و کتاب از ریاضیدانان دوره اسلامی است2. رساله های دهم، بیست و هفتم، بیست و هشتم، سی و یکم و چهل و ششم آن مجموعه از تألیفات خود سجزی است. نظر برخی از محققین کنونی نظیر دکتر سمپلونیوس3 و دکتر هوخندایک4 بر آن است که نسخه فوق الذکر نمی تواند دست نویس سجزی باشد بلکه رونوشتی است که بعدها از دست نوشت سجزی استنساخ شده است.
    در هر حال شکی نیست که سجزی در آن دوران مجموعه ای از رسایل را استنساخ کرده است و تردیدی نیست که وی در آن زمان ریاضیدان مبرزی بوده است.
    ابوریحان بیرونی در آثار الباقیة عن القرون الخالیه، اسامی ماههای تقویم سجستان را که «شیخ سجزی» به وی گفته است، ذکر می کند. ابوریحان به دفعات در آثار الباقیه از ابوسعید نام برده و در مورد تعیین جهت قبله با وی مکاتبه داشته است. ابوریحان همچنین در نامه ای، اثباتی را که استاد او ابونصر منصور بن عراق از قضیه شکل القطاع در مورد قضیه سینوسها در مثلت کروی و مسطح انجام داده است برای وی ارسال می کند5 که ظاهرا بیرونی آن را به جهت اثبات حق تقدم استاد خویش ابونصر در مورد کشف «شکل مغنی» برای ابوسعید فرستاده است6. بنا به نوشته بیرونی، سجزی در رصد عبدالرحمن صوفی، منجم بزرگ، طی انقلابین زمستانی 359 و 360 هجری و انقلاب تابستانی 360 هجری، حضور داشته است.
    دوره ای از زندگی او نیز در خراسان گذشته است و در این دوره، مباحثاتی با ریاضیدانان آن منطقه داشته که رسایلی پیرامون سؤالات ریاضیدانان آن دیار از ابوسعید و پاسخهای وی موجود می باشد.
    پدر سجزی نیز همچون خود وی از ریاضیدانان برجسته عهد خویش بوده است. سجزی در سال 340 یزد گردی / 360 هجری رساله ای درباره گنبدهای هذلولی و سهموی خطاب به پدرش ابوالحسین محمد بن عبدالجلیل سجزی نوشته است. وی همچنین در اثری بنام کتاب احمد بن محمد عبدالجلیل فی مسایل المختارة التی جرّت بینه و بین مهندسی شیراز و خراسان و تعلیقاته از راه حلهایی که پدرش برای مسأله هایی مربوط به تقسیم مثلثها و متوازی الاضلاعها عرضه کرده است صحبت می کند بنابراین پدر سجزی باید یک ریاضیدان فعّال بوده باشد7.

    نوآوری های سجزی

    سجزی از مقام برجسته ای در هندسه، فلسفه ریاضی و نجوم برخوردار است و دارای آثار و عقاید بدیعی است که تاکنون کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. ولی امروزه تعدادی از محققین، هر یک بعدی از کارهای وی را مورد بررسی قرار داده اند و می توان گفت ابعاد مختلف نبوغ علمی وی در حال کشف شدن است. سجزی تبحر فوق العاده ای در هندسه داشته است. پاسکال کرزه وی را از بزرگترین نمایندگان دوره ای از تاریخ هندسه... قرنهای 10 و 11 (میلادی) می داند8. سوتر وی را از مبرزترین هندسه دانان دوره اسلامی می داند و هوخندایک محقق هلندی وی را از «پرکارترین» هندسه دانان این دوره می داند9. روز نفلد10، صفر اوف11 و سلاوتین12، محققین برجسته روسی در تاریخ ریاضیات، استدلال کرده اند که سجزی برای نخستین بار «جبر هندسی» عرضه شده در کتاب دوم اقلیدس را به حوزه سه بعدی توسعه داد.13 البته ریاضیدانان متعددی در دوره رنسانس علمی (قرون شانزدهم میلادی به بعد) در این زمینه کار کرده اند. امّا رساله سجزی اولین نمونه از این متون در دوره اسلامی است. سجزی در بخشی از آثار ریاضی اش درباره مقاطع مخروطی کار کرده است و تثلیث دایره را برای نخستین بار از طریق تقاطع یک دایره و یک هذلولی متساوی القطرین حل کرده و آن را روش هندسه ثابت نامید.14 پاسکال کروزه15، عضو مرکز ملّی تحقیقات علمی فرانسه16، روزنفلد و همکارانش اعتقاد دارند که سجزی مبدع جبر هندسی چهار بعدی است17.
    با وجود آنکه سجزی رساله ها و نوآوریهای متعددی در هندسه داشته است، اما مقام علمی وی در زمینه نجوم و تنجیم کمتر از مقام علمی وی در هندسه نیست. چنان که خانم دکتر سمپلونیوس، محقق برجسته تاریخ ریاضیات و نجوم، معتقد است که «حوزه اساس فعالیت علمی سجزی تنجیم است و او آشنایی بسیار با منابع و آثار پیشین در این زمینه دارد»18 از جمله ابداعات سجزی در نجوم می توان به ساخت اسطرلاب زورقی بر اساس اعتقاد به حرکت وضعی زمین که در زمان خود بی نظیر است، اشاره نمود.
    در فلسفه ریاضی می توان به نظرات وی درباره روشهای حل مسایل هندسی اشاره کرد که در نوع خود بی نظیر است و سجزی رساله ای در این مورد دارد. بنا به نظر دکتر هوخندایک:
    تا آنجا که اطلاع داریم، این متن تنها رساله هندسه دانی از دوره اسلامی در شیوه های حل مسأله به طور کلی است. رساله هایی از دیگر ریاضیدانان دوره اسلامی، مثل ابراهیم بن سنان، درباره روش تحلیل یونانیان باستان وجود دارد ولی سجزی به مراتب مطالب بیشتری عرضه می کند19.
    وی به مسایل فلسفی در ریاضیات علاقه مند بوده و به مسایلی نظیر چیستی بی نهایت پرداخته است. رشدی راشد20، در مقاله ای مفصّل جوانب مختلف این موضوع را بررسی کرده است21.

    مقام علمی هندسی سجزی

    سجزی تألیفات مهمّی در هندسه درباره کره ها و مقاطع مخروطی دارد. وی مسأله تثلیث زاویه را از طریق تقاطع یک دایره با هذلولی متساوی القطرین حل کرده و این خود روشی نو در حلّ این مسأله بود. سجزی این روش را «هندسه ثابت» نامید و این اصطلاح را در مقابل «هندسه متحرک»22 بکار گرفت. «هندسه متحرک» در واقع روشی هندسی در حل مسایل هندسی است که مستلزم لغزاندن خط کش حول نقطه ای ثابت است، چنان که در حالتی خاص، نسبتی مفروض میان اضلاع یا زوایای مورد نظر برقرار می گردد. این روش مستلزم ورود حرکت به هندسه است و از آنجا که حرکت یک کمیت فیزیکی است، ریاضیدانان متعدد در پی کشف روشهایی دیگر بودند که در این میان، سنجزی این مسأله را با استفاده از مقاطع مخروطی حل کرد23.
    سجزی رساله ای نیز در قضایای شکل القطاع دارد که ازاهمیت و فایده زیادی در نجوم برخوردار است. تعدادی از کتب ریاضی وی نیز شرح و تفصیل کتب و راه حل های قدما از جمله اقلیدس و ارشمیدس و آپولونیوس می باشد و راه حلی در ترسیم هفت ضلعی منتظم با استفاده از مقاطع مخروطی ارائه کرده است24.
    استاد ابوالقاسم قربانی در کتاب ارزشمند ریاضیدانان دوره اسلامی فهرستی از آثار ریاضی سجزی را مطابق با فهرست ارائه شده توسط سزگین در GAS عرضه می نماید، البته با پژوهشهای جدید، تعداد دیگری از رسایل سجزی نیز شناسایی شده است. تازه ترین اطلاعات درباره چاپ رسایل سجزی به قرار زیر است:
    کتاب فی تسهیل السبل الاستخراج الاشکال الهندسیه از جمله رسایلی است که در فهرست مذکور نامی از آن برده نشده است. دکتر هوخندایک بر اساس متن چاپی فراهم آورده در پیوست دوم رسایل ابن سنان، ویرایش 1. س سعیدان، کویت 1983، ص 72 339 و با مقایسه نسخه خطی آن در لاهور، به انگلسی ترجمه و شرح کرده است و مهندس باقری آن را به فارسی ترجمه کرده است25.
    تحول مهم دیگر در رابطه با آثار ریاضی سجزی، نشر تصویر نسخه مجموعه رسایل هندسیه26 سجزی است که توسط فواد سزگین و با مقدمه یان. پی هوخندایک در سال 2000 م صورت گرفته است. این مجموعه حاوی 14 رساله از رسایل سجزی است که در نسخه کتابخانه سلیمانیه استانبول، مجموعه رشید افندی، شماره 1191 موجود است. این نسخه بدون تاریخ است امّا به نظر می رسد که حداقل چند قرن پس از وفات سجزی تحریر شده است.
    قابل ذکر است که از رسایل سجزی سه نسخه خطی مهم وجود دارد. 1 نسخه خطی استانبول، مجموعه رشید افندی شماره 1191 که پیشتر ذکر آن رفت. این مجموعه را با نماد I نشان می دهیم 2 نسخه کتابخانه ملی پاریس، مخزن آثار عربی شماره 2457. این مجموعه که بالغ بر 150 اثر در ریاضی و نجوم از ریاضیدانان و منجمین مختلف است، حاوی 5 اثر از سجزی نیز هست. بنا به اعتقاد اکثر محققین این مجموعه نسخه خطی دستنویس سجزی است. این نسخه را با نماد P نمایش می دهیم. 3 نسخه خطی دوبلین، چستربیتی، شماره 3625. این مجموعه در اصل حاوی 37 اثر از سجزی بوده که تعداد کمی از آنها حفظ شده است. دکتر هوخندایک در مقدمه ای که بر چاپ مجموعه خطی کتابخانه سلیمانیه استانبول آورده است، 37 اثر ذکر شده در نسخه دوبلین را فهرست کرده و نسخه های موجود در مجموعه دوبلین و مجموعه کتابخانه سلیمانیه را مشخص نموده است. نسخه دوبلین را با نماد Dنمایش می دهیم.
    ذیلاً فهرست آثار هندسی سجزی را منطبق با فهرست GAS [سزگین، 1974] و ترجمه ای که استاد ابوالقاسم قربانی از آن ارائه کرده است [قربانی، 1375] را بیان می کنیم و برای اختصار، تنها نشانی نسخه های خطی رسایلی را که در سه مجموعه فوق الذکر موجودند با نمادهای DوP, I نشان می دهیم و نشانی سایر نسخ خطی را کامل می آوریم.
    1 فی مساحة الاکبر بالاکر (46 P)
    2 اجوبة عن مسائل سألها عنه بعض مهندسی شیراز(31P، b52 a 35D، b62 a31I)
    3 رساله إلی ابی الحسین محمد بن عبدالجلیل فی خواص الشکل المجسّم الحادث من ادارة القطع الزائد و المکانی (b65 a66I، 28P)
    4 کتاب فی خواص المجسم الناقص و الزائد و المکانی (b65 b63I)
    5 رسالة فی خواص القبة الزائدة و المکانیة (b68 a 66I)
    6 رسالة فی وصف القطوع المخروطیه، وپکه قسمتی از این رساله را در سال 1874 به زبان فرانسوی ترجمه کرده است. (لیدن شماره 168 صص 22 1)
    7 رسالة فی قسمة الزاویة المستقیمة الخطین بثلثة اقسام متساویه. (لیدن شماره 168 صص 40 23)
    8 کتاب عمل المسبع فی الدائرة و قسمة الزاویة المستقیمة الخطین بثلثة اقسام متساویه: کارل شوی این رساله را بررسی کرده و طی مقاله ای به چاپ رسانده است (مجلّه ایزیس، جلد 8، 1926، صص 40 21). (b83 b80I، قاهره، دارالکتب، شماره 41 صص a16 b13)
    9 رسالة فی اخراج الخطوط فی الدوائر الموضوع من النقط المعطاة. سدیو27 صورت مسایل شرح شده در این رساله را به زبان فرانسوی ترجمه و در سال 1838 چاپ کرده است. نسخه خطی آن در کتابخانه ملی پاریس به شماره 2458 موجود است.
    10 رسالة فی کیفیة تصورالخطین اللذین یقربان و لا یلتقیان.
    11 رسالة فی استخراج خط مستقیم الی الخطین المستقیمین المفروضین. (a31 a30 Dو b128 b126I)
    12 رسالة فی جواب مسئلة عن کتاب یوحنا بن یوسف من انقسام خط مستقیم به نصفین و تبیین خطاء یوحنا فی ذالک. (10P)
    13 رسالة إلی ابن علی نظیف بن یمن المتطبب فی عمل مثلث حاد الزوایا من خطین مستقیمین مختلفین. (27P)
    14 رسالة فی تحصیل ایقاع النسب المؤلفه اثنی عشرة فی شکل القطّاع المسطّح بترجمة واحدة و کیفیة الاصل الذی تتولد منه هذه الوجوه. لیدن، 168، صص 44 41.
    15 رساله فی الشکل القطاع. این رساله در سال 1948 م جزو الرسایل المتفرقه فی الهیئة در حیدر آباد توسط انتشارات عثمانیه به چاپ رسیده است. (بانکیپور، 2468، صص b279 b276)
    16 تحصیل القوانین الهندسیة المحدودة: سدیو در سال 1838 م عنوان قضایای آن را به فرانسوی ترجمه کرده است. یک نسخه خطی از آن در کتابخانه ملی پاریس به شماره 2458، صص 5 4 و نیز در (b72 70I) موجود است.
    17 رساله فی البرهان الهندسی (2060، صص a174 b173)
    18 رسالة فی اخراج الخطوط من طوف القطور الدائرة إلی العمود الواقع علی خط القطر (a66 64D)
    19 خواص العمود فی المثلث (a67 a66D، b125 b124I)
    20 المدخل إلی علم الهندسه (b17 b2D)
    21 رسالة فی خواص مربع قطر الدائرة (b31 a31D، b70 a69I)
    22 رسالة فی جواب مسایل الهندسه (b60 a53D و b123 b110I)
    23 رسالة فی مسائل المختارة (b52 a35D و b62 a31I)
    24 رسالة فی اخراج خط مستقیم إلی خط معطی من نقطة معطاة (b64 b61D و b79 a75I)
    25 رسالة فی معرفة الخطین المستقیم و المنحنی (نیویورک، دانشگاه کلمبیا، 45)
    26 رسالة فی صفة آلة تعرف بها الابعاد و عمل هذة الآلة (لیدن، 14، صص 226 223)
    27 تعلیقات الهندسیه (دوبلین، چستربیتی، 3045، ص b89 a74)
    28 رسالة فی کیفیة تصور الخطین اللذین یقربان و لایلتقیان باخراجهما دائما الی ما لا نهایة، اللذین ذکرهما ابلونیوس الفاضل فی المقالة الثانیة من کتاب المخروطات: رشدی راشد سال 1987 م این رساله را بررسی و تحلیل کرده و به همراه ترجمه فرانسوی آن به چاپ رسانده است و مقاله ای پیرامون آن در کنفرانسی در مرکز تاریخ علوم و فلسفه عرب ایراد نموده است و از چهار نسخه زیر بهره گرفته است: (لیدن، 6/14 دانشگاه کلمبیا، 12/45 آستان قدس رضوی (مشهد)، 3/5521 استانبول، رشید افندی 7/1191)
    29 ثبت براهین بعض اشکال کتاب اقلیدس فی الاصول فی الشکل الثانی من المقالة الاولی. (لندن، ، 1270، صص 100 87)
    درباره بعضی شکل ها (قضایای) بعضی از مقالات کتاب اصول اقلیدس رساله هایکوچکی از سجزی در دست است که این رساله ها را می توان در (استانبول، رشیدافندی، 1191، صص 106 84) یافت.
    30 استدراک و شکّ فی الشکل الرابع عشر من المقالة الثانیة عشرة من کتاب الاصول الاقلیدس. (a33 a32D و a107 b105I)
    31 رسالة فی حلّ شک فی الشکل الثالث و العشرین من کتاب الاصول. (b34 a33 Dو b109 a107I)
    32 رسالة فی الجواب عن المسائل التی سُئل فی حل الاشکال المأخوذة من کتاب المأخوذات الارشمیدس. این رساله مشتمل بر 15 مسأله هندسی است و سدیو مقدمه و صورت مسایل آن را به زبان فرانسوی ترجمه کرده است.(پاریس، 2458، صص 9 5)
    33 برهان علی مسئلة من کتاب ارشمیدس غیر ما اورده هو. نسخه خطی این رساله به شماره 6/1751 کتابخانه دانشگاه تهران موجود است.
    34 فی عمل الاسطرلاب (سرای، احمدIII، 9/3342، ص 32)
    35 رسالة فی خواص القطع الناقص. سجزی در کتاب تحصیل القوانین الهندسیه از این رساله نام برده است.
    در فهرست 37 تایی عرضه شده در سال 2000 توسط دکتر هوخندایک بر اساس عناوین موجود در اصل نسخه دوبلین، عناوین رساله هایی به چشم می خورد که در فهرست فوق ذکر نشده اند. عناوین مورد نظر عبارتند از:
    36 رسالة فی أنّ الضلع غیر مشارک للقطر المربع
    37 اصلاحه لاستخراج الموسّطین و قسمة الزاویة بثلاثة اقسام متساویة
    38 رسالته فی جواب مسألة عددیة و هی کیف نجد مربّعین مجموعها <کذا <مربّعا
    39 کتابه فی تسهیل السبل الاستخراج الاشکال الهندسیه. از این کتاب تنها یک نسخه در کتابخانه خصوصی نبی خان در لاهور پاکستان موجود است. این کتاب توسط دکتر هوخندایک به انگلیسی شرح و ترجمه شده و ترجمه فارسی آن توسط محمد باقری در 1375 چاپ شده است.
    40 کتابه فی الدوائر المتماسه
    41 رسالته فی استخراج عمل المثلث المتساوی الساقین علی خطّ مستقیم معطی بطریق کُلّی و بمصادرة کتاب أقلیدس فقط دون الاشکال.
    42 کتابه فی عمل البرکار المخروطی بطریق الصناعی
    43 کتابه فی المخروط و الکرة و الاسطوانه
    44 کتابه فی خواص الشکل البیضی و العدسی
    45 رسالته الی ابی سهل ویجن بن رستم الکوهی فی تبیین خواص القطع الناقص من قطوع الاسطوانه
    46 کتابه فی اخراج الخطّین المستقیمین من نقطتین مفروضتین یحیطان بزاویة و اخراج ثلاثة خطوط من ثلاث نقط.
    47 برهان اشکال کتاب أبلوینوس فی الدوائر المتماسّة، استخراجه.
    48 رسالته الی ابی عمر علی بن محمد بن اسحاق. أیّده اللّه فی جواب مسألة طریقة من ضرب الکعبین من جهتی الهندسة والعدد.
    49 کتابه فی انّ الاشکال کُلّها من الدائرة و الدائرة =... من الاشکال و افضلها و هی سبب الاشکال المسطحه

    سجزی و فلسفه ریاضی

    امروزه غالبا ریاضیدانان صرفا در شاخه ای خاص از ریاضی تبحّر پیدا می کنند و اطلاعات آنها در دیگر شاخه های ریاضی از حدّ یک فراگیر معمولی ریاضی فراتر نمی رود. البته تعداد بسیار اندکی از ریاضیدانان نیز هستند که به مسایل فلسفی ریاضی توجه می کنند. مثلاً سؤال از وجود واقعی یا ذهنی ذوات ریاضی نظیر اعداد، سؤال از معنی «بی نهایت» در حساب دیفرانسیل و انتگرال از این دست است: فلسفه ریاضی مطالعه و بررسی مسایل هستی شناختی، معرفت شناختی و روش شناختی موضوعات ریاضی و کاربرد آن. این مسایل خصوصا به واسطه توسعه حساب دیفرانسیل و انتگرال و بحران در مبانی ریاضی و به واسطه پارادوکس های نظریه مجموعه ها در اوایل قرن بیستم به طرز روز افزونی مورد توجه قرار گرفته است و ریاضیدانان و فلاسفه را بر آن داشته تا روشها و پیش فرضهای ریاضیات را مورد بحث و بررسی قرار دهند.
    در دوره اسلامی با دسته های مختلفی از فلاسفه و ریاضیدانان مواجه هستیم. کسانی نظیر ابوعلی سینا و اخوان الصفا ریاضی و طبیعیات را هم بخشی از طرح کلی حکمت نظری می دانند و طرح و بحث آنان از ریاضی و طبیعیات کاملاً در چارچوب دیدگاه کلی آنان و با همان مفاهیم صورت می گیرد. از این جهت بهتر است آنان را فیلسوف (یا به تعبیر دقیق تر حکیم) بنامیم. امّا عده ای دیگر بوده اند که حکیم نبوده اند و طرح کلی فلسفی را دنبال نمی کرده اند، بلکه ریاضیدان و «مهندس» بوده اند؛ به ریاضیات، نجوم و فنون مربوطه اشتغال داشته اند بدون آنکه بخواهند لزوما در پی معنا و طرحی در ورای روابط ظاهری میان ذوات هندسی یا جبری باشند. غالب ریاضیدانان دوره اسلامی و حتّی اکثریت ریاضیدانان برجسته این دوره را می توان جزء این دسته دانست. امّا تعداد انگشت شماری از آنان به مسائل فلسفی روش شناسی ریاضی توجه داشته اند که سجزی از آن دسته است. سجزی از معدود ریاضیدانانی است که به نکات فلسفی موضوعات مورد علاقه خود نیز توجه داشته است. رشدی راشد، در این زمینه اظهار می دارد:
    احمد بن <محمد <بن عبدالجلیل سجزی یکی از ریاضیدانان مشهور پایان قرن دهم میلادی است. او که تنها به واسطه مقامات و مراتب ریاضی خویش در نزد مورخان شناخته شده است، با این حال نسبت به مسائل فلسفی که تجربه خاص وی <ریاضیات <در او بر می انگیخت، بی تفاوت نبود. سجزی، علاوه بر رساله ای که ما در اینجا بدان پرداخته ایم <رسالة فی کیفیة تصور الخطّین...>، مؤلف متنی معتبر و بدیع فلسفی در فلسفه ریاضیات تحت عنوان رسالة فی تسهیل السبل اللاستخراج الاشکال الهندسیه می باشد... وانگهی کم نیست که سجزی در طی تحریرات ریاضی خویش به دامنه فلسفی یک نتیجه یا یک شیوه خاص توجه می نماید.28
    کروزه نیز نظر مشابهی را ابراز می دارد:
    سجزی... یکی از ریاضیدانانی است که در مورد حرفه تخصصی خویش ریاضیات به تعمق وتفکر پرداخته و توانسته است متن های معتبری در فلسفه ریاضیات به رشته تحریر درآورد.29
    تاکنون دو متن با دامنه فلسفی از میان رسائل سجزی شناسایی شده است والبته به دلیل اینکه تحقیقات درباره سجزی هنوز در ابتدای راه است، در حال حاضر دقیقا نمی توان گفت که حساسیت سجزی بر روی نکات فلسفی تا چه حدّ بوده است. همان طور که گفته شد تاکنون در مورد دو متن از رسائل سجزی از این لحاظ تحقیق شده است. مورد اول چاپ انتقادی و ترجمه اثر بدیع و مهمّ سجزی رسالة فی تسهیل السبل للاستخراج الاشکال الهندسیه، توسط دکتر هوخندایک و محمد باقری به انگلیسی و فارسی در سال 1375 ش / 1996 م است. هوخندایک پژوهشگر نکته سنج معاصر تاریخ ریاضیات در مقدمه ای که بر این کتاب نوشته است، تأکید می کند:
    تا آنجا که اطلاع داریم، این متن تنها رساله هندسه دانی از دوره اسلامی در شیوه های حل مسأله، <یعنی روش در ریاضی> به طور کلی است30.
    مترجم انگلیسی مقایسه ای میان سجزی و جورج پولیا31، مؤلف کتابهای مشهور چگونه مسأله را حل کنیم32 و خلاقیت ریاضی33 و کتب دیگر در زمینه روشهای حل مسأله و روش شناسی کلی ریاضی انجام می دهد و با مقابله قسمتهایی از متن سجزی بامتن پولیا، نکته سنجی و ظرافت فکری فلسفی سجزی را در روش شناسی ریاضی آشکار می کند.
    رشدی راشد رساله دیگر سجزی قول احمد بن محمد بن عبدالجلیل سجزی فی کیفیة تصور الخطین اللذین یقربان ولایلتقیان باخراجها دائما إلی ما لا نهایة را بررسی نموده و نکته سنجیهای فلسفی او را استخراج کرده است در این رساله، همانطور که از عنوان آن نیز برمی آید، سجزی به طور خاص به مفهوم فلسفی «بی نهایت» می پردازد و بدین ترتیب حوزه عمل خود یعنی ریاضیات را با فلسفه و تفکر فلسفی پیوند می دهد. رشدی راشد این رساله را به همراه شرح و تعلیق آن و نیز مقاله ای درباره با اندیشه فلسفی سجزی و ابن میمونه در ریاضیات بر اساس همین رساله سجزی و رساله ای از ابن میمونه را برای اولین بار به چاپ رسانده است. از این رساله یک نسخه خطی در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.
    به عقیده رشدی راشد، سجزی در این رساله به بیان مجدد قضیه آپولونیوس در کتاب مخروطات پرداخته و آن «را با زبان کمی تغییر داده شده فلسفه ارسطویی تبیین نموده است34». آپولونیوس در قضیه 14 کتاب دوم مخروطات قصد دارد ثابت کند که مجانبها و هذلولی تا بی نهایت به هم نزدیک می شوند بدون اینکه به هم برسند.

    سجزی و نجوم

    بخش اعظم اشتهار سجزی در نجوم به اختراع اسطرالاب زورقی مربوط می شود. سجزی در رصدهایی که عبدالرحمان صوفی، منجم بزرگ در شیراز انجام داد، همکاری داشته است. «در بین ریاضیدانان و منجمان دوره اسلامی، نخستین کسی که عملاً عقیده به حرکت وضعی کره زمین را بکار بست ابوسعید سجزی بود، وی اسطرلاب زورقی را با این فرض که کره زمین متحرک و کرات سماوی به استثنای سیارات هفتگانه ثابت باشند، اخترع کرد35». ابوریحان بیرونی در کتاب استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاسطرلاب در تحسین و تمجید از سجزی چنین آورده است:
    از ابوسعید سجزی اسطرلابی از نوع واحد بسیط دیدم که از شمالی و جنوب مرکب نبود و آن را اسطرلاب زورقی می نامید و او را به جهت اختراع آن تحسین بسیار کردم، چه اختراع آن متکی بر اصلی است قائم به ذات خود و مبنی بر عقیده مردمی است که زمین را متحرک دانسته و حرکت یومی را به زمین نسبت می دهند و نه به کره سماوی و بدون شک این شبهه ای است که تحلیلش دشوار و رفع و ابطالش مشکل است. مهندسان و علمای هیأت که اعتماد و استناد ایشان بر خطوط مساحیّه است، در نقض آن شبهه چیزی (گفتنی) ندارند36.
    عقیده سجزی به حرکت وضعی کره زمین در نیمه دوم قرن چهارم هجری بیان شده است، یعنی در روزگاری که شاهد سیطره عقیده ثبوت و سکون زمین در نزد تمام علما و حکما بود، به این ترتیب، نه در زمان وی و نه در قرنهای پس از وی مورد قبول عموم قرار نگرفت. ابوعلی حسن بن علی مراکشی از علمای سده هفتم هجری سه قرن پس از سجزی در کتاب جامع المبانی و الغایات فی علم المیقات درباره فرض سجزی مبنی بر متحرک بودن زمین و ساخت اسطرلاب زورقی بر پایه این فرض می نویسد:
    «ابوریحان بیرونی گفته است که مخترع این اسطرلاب ابوسعید سجزی بوده و آن اسطرلاب مبنی بر این فرض است که کره زمین متحرک و کره سماوی، به استثنای سیارات هفتگانه، ثابت است. بیرونی گفته است که این شبهه ای است که حل آن دشوار است و از او عجیب که چگونه چیزی را دشوار دانسته که فساد آن بی اندازه آشکار است و این امری است که ابوعلی بن سینا بطلان آن را در کتاب شفا و رازی بطلان آن را در کتاب ملّخص و بسیاری از کتابهای دیگرش بیان کرده است37
    ملاحظه می شود که عقیده سجزی به حرکت وضعی زمین تا چه اندازه در آن اعصار عجیب و غیر منتظره بوده است که حتّی ابوعلی مراکشی، ابوریحان بیرونی را به دلیل آنکه عدم بطلان اعتقاد و فرض سجزی را «دشوار» دانسته و او را محکوم نکرده است، ملامت می کند و با وجود آنکه نسبت به سجزی سه قرن متأخرتر است، اما همچنان تحت سیطره عقیده رایج آن دوران که البته بزرگانی همچون ابوعلی سینا و زکریای رازی نیز بر آن عقیده بوده اند، قرار دارد و این امر حکایت از نوآوری و خلاقیت ذهن و اندیشه سجزی دارد.
    می دانیم که امروزه نظریه کپرنیکی خورشید مرکزی یک نظریه پذیرفته شده و رایج است و اعتقاد به حرکت وضعی زمین به عقیده ای رایج و جا افتاده در میان عموم تبدیل شده است. اهمیت کار سجزی از آنجا مشخص می گردد که وی چند قرن قبل از کپرنیک این عقیده را ابراز می دارد و بر اساس آن اسطرلابی را اختراع می کند. بدین ترتیب، وی در جنبه کاربردی بخشیدن به عقیده اش موفق بوده، لازم است توجه کنیم که در آن زمان نظریه بطلمیوس زمین مرکزی نظریه ای رایج، پذیرفته شده و غیر قابل خدشه تلقی می شد و طبیعی است که نظر سجزی بسیار غیر معمول جلوه گر شود چنانکه از سوی جزم اندیشان عقیده ای «فاسد» و «باطل» واز سوی منصفان «شبهه» خوانده شود، البته سجزی چنان با قوّت این اندیشه را عرضه کرده و بدان جنبه کاربردی بخشیده است که به قول ابوریحان «مهندسان و علمای هیأت» در نقض آن شبهه چیزی (گفتنی) ندارند.. و اگر نقض این اعتقاد و تحلیل این شهبه امکان پذیر باشد موکول به رأی فلاسفه طبیعی دان است»38
    سجزی دارای تألیفات ارزشمندی در زمینه های نجوم، احکام نجومی و آلات نجومی است. رسایل وی در این زمینه بسیار مفصل تر از کتب ریاضی اوست. سزگین فهرست برخی از این آثار او را در جلد ششم GAS آورده است که به شرح زیر است:
    1 کتاب ترکیب الافلاک. نسخه ها: لاله لی 2707؛ 371؛ بیاضه 4/4627 (a92 b80) ؛ لیدن 1/2451 (26 1)؛ تهران، مجلس 174؛ مشهد، آستان قدس 7503؛ موزه لنینگراد 3/3692 (26 13)
    2 رسالة فی کیفیة صنعة آلات النجومیه. نسخه: سرای، احمدIII، 3342 (b129 a123)
    3 فی کیفیة صنعة جمیع الاسطرلابات. نسخه: سرای، احمد III، 3342 (b153 b129)
    4 رسالة إلی ابی محمد عبداللّه ابن علی الحاسب عن العمل بالاسطرلاب المسرطا نسخه: مشهد، آستان قدس 5286.
    5 رسالة الاسطرلاب. شیراز، کتابخانه ملی (نشریه V، 251)
    6 کتاب العمل بالصفیحة الآفاتیه. نسخه: دمشق، ظاهریه 9255
    7 رساله فی سمت القبله. نسخه: تهران، دانشگاه تهران 5469
    8 رساله فی شکل القطاع. نسخه: سرای، احمدIII، 3342
    9 کتاب الاسطرلاب الزورقی
    10 کتاب فی قوانین مزاجاة الاسطرلاب الشمالی مع الجنوبی
    11 رساله فی عمل الاسطرلاب

    سجزی وتنجیم

    خانم دکتر سمپلونیوس اظهار می دارد که حوزه اساسی فعالیت علمی سجزی تنجیم (احکام نجوم) است. سجزی با آثار و منابع پیشین در این زمینه آشنایی گسترده ای داشته است و در آثار تألیفی وی علاوه بر شرح و بسط نظر پشیان، نظرات انتقادی خودش را نیز ملاحظه می کنیم39.
    سجزی رسائل متعددی در نجیم دارد که متعددتر و مفصل تر از آثار نجومی وی است. فهرست این آثار مطابق فهرست ارائه شده توسط سزگین در جلد هفتم GASعبارت است از:
    1 کتاب المدخل إلی علم احکام النجوم. نسخه ها: حمیدیه 837 (a16 b1)؛ رئیس الکُتّاب 1/570 (a15 b1) اِسات 1/1998 (a14 b1)؛ پاریس 6686 (18 2)؛ کتابخانه بریتانیا، 1346 (17 3)، دوبلین، چستر بیتی 4079؛ تهران، کتابخانه ملی 1/1634 (19 1)؛ مشهد 1/6350 (271).
    2 تحصیل القوانین للاستنباط الاحکام. نسخه ها: حمیدیه 2/837 (a18 a16)؛ رئیس الکُتاب 2/570 (a17 a15)؛ اِسات 2/1998 (a16 b14)؛ پاریس 6224 (30 29)؛ و 6686 (22 18)؛ کتابخانه بریتانیا، ، 2/7490 (208 205)؛ و 2/1346 (19 17)؛ دوبلین، چستربیتی 4079؛ تهران، کتابخانه ملی 2/1634 (21 19)؛ تهران، کتابخانه مجلس 174 (b12 a11)؛ آستان قدس 2/6350 (35 27).
    3 منتخب کتاب الموالید (لأبی مشعر)
    4 کتاب الزائرجات فی الهیلاج و الکدخداه نسخه ها: حمیدیه 3/837 (a22 19)، رئیس الکتاب 4/570 (a28 b25) اِسات 4/1998 (a26 b23)؛ پاریس 6686 (31 23)؛ کتابخانه بریتانیا، 4/1346 (30 27)؛ دوبلین، چستربیتی 4079؛ تهران، کتابخانه ملی 3/1634 (24 21)؛ تهران، کتابخانه مجلس 172 (b15 b12)؛ مشهد: آستان قدس 3/6350 (42 35).
    5 جوامع کتاب تحویل سنی الموالید (لأبی مشعر)
    6 کتاب المزاجات الکواکب فی اجتماعها و افتراقها فی مواصفها من الفلک. نسخه ها: حمیدیه 6/837 (a75 63) و 5/570 (b58 b28)؛ اِسات 5/1998 (b53 b26)؛ پاریس 6686 (75 63)؛ کتابخانه بریتانیا 6/1346 (70 58)؛ دوبلین، چستربیتی 4079، تهران: کتابخانه مجلس 174 (a56 a55)؛ و 1508؛ و 6399 (553 522)؛ مشهد: آستان قدس 7/6350 (138 60).
    7 کتاب الاسعار. نسخه ها: حمیدیه 7/837 (a77 b75)؛ رئیس الکتاب 7/570 (b70 a69)؛ اِسات 7/1998 (a68 b66)؛ پاریس 6686؛ کتابخانه بریتانیا 10/7409 (211 208) چستر بیتی 4079؛ تهران. کتابخانه ملی 2/1147؛ 6/1634؛ تهران، کتابخانه مجلس 174 (a57 a56)؛ مشهد: آستان قدس 7/6350 (168 164) قاهره: دارالکتب 79(2 1).
    8 کتاب الاختیارات. نسخه ها: حمیدیه 8/837 (a85 b77)؛ رئیس الکتاب 8/570 (b78 a71)؛ اِسات 8/1998 (a76 b68)؛ اَیا صوفیه 3/2672 (a63 a55)؛ پاریس 6686 (84 77)؛ کتابخانه بریتانیا 8/1346 (81 72)؛ دوبلین، چستر بیتی 4079؛ تهران، ملی 7/1634؛ تهران، مجلس 174 (a64 a57)؛ مشهد: آستان قدس 8/6350 (185 168)؛ قاهره: دارالکتب 79 (10 3).
    9 منتخب من کتاب الألوف (لابی مشعر)
    10 کتاب المعانی فی احکام النجوم. نسخه ها: حمیدیه 10/837 (116 97)؛ رئیس الکتاب 10/570 (b114 a82)؛ اِسات 10/1998 (a108 b88)؛ پاریس 6686 (119 b95)؛ کتابخانه بریتانیا 10/1346 (113 92)؛ دوبلین: چستربیتی 4079؛ و 10/4512 (b174 a174)؛ تهران، ملی 9/1634؛ تهران، مجلس 174 (a85 a75)؛ و 6399 (444 429) مشهد 10/6350 (257 214)؛ قاهره دارالکتب 79 (40 21)؛ تونس: ملی 3/08910 (a101 a78).
    11 کتاب الدلایل فی احکام النجوم. نسخه ها: حمیدیه 11/837 (a132 117)؛ رئیس الکتاب 11/570 (b130 b114) اِسات 1998 (a121 a109)؛ پاریس 6686؛ کتابخانه بریتانیا 8/7490 (205 186)؛ و 11/1346 (128 113)؛ دوبلین، چستربیتی 4079، و 11/4512 (a183 b174)؛ تهران، مجلس 174 (a108 a85) و 1/2723 (48 1)؛ و 1/6361 (65 2)؛ تهران، دانشگاه 482(153 112)؛ تهران، ملی 1634؛ مشهد: آستان قدس 11/6350 (291 257)؛ قاهره: دارالکتب 79 (54 40).
    12 کتاب المعرفة فتح الابواب. نسخه ها: رئیس الکتاب 12/570 (a133 b130)؛ اسات 12/1998 (a123 a121) پاریس 6686 (139 136) دوبلین، چستربیتی 4079؛ و 12/4512 (a184 b136)، قاهره: دارالکتب 79 (58 56)؛ تهران، مجلس 2/2723 (55 48) و 2/6361 (74 65)، مشهد: آستان قدس 12/6350 (295 291).
    13 کتاب حلول الکواکب البروج الاثنی عشر. نسخه ها: حمیدیه 12/837 (a140 b132)؛ رئیس الکتاب 13/570 (b142 a133)، اِسات 13/1998 (b129 a123)؛ پاریس 6686 (162 139)؛ کتابخانه بریتانیا 13/1346 (140 131) دوبلین: چستربیتی 4079؛ و 4512(a185 a184)؛ قاهره: دارالکتب 79 (65 58).
    14 کتاب زرتشت فی صور درجاة الفلک
    15 معرفة اوقات الطلسمات علی قول القدما. نسخه ها: قاهره: دارالکتب 79 (79 77)؛ کتابخانه بریتانیا 15/1346 (155 153).
    16 کتاب الامطار
    17 کتاب القرانات و التحاویل سنیّ العالم. نسخه ها: 14 آبچنیتن، نورعثمانیه 1/2795 (a65 1)؛ پاریس 2581 (65 1).
    18 کتاب المسائل فی اسرار علم النجوم. از آن در کتاب الدلایل فی احکام النجوم نسخه حمیدیه،ُ ص 185 یاد شده است.
    19 کتاب الاوقات. از آن در کتاب القرانات، نسخه نور عثمانیه 2795، صص b3 و b11 یاد شده است.
    جامع شاهی مجموعه ای از آثار سجزی در تنجیم است که نسخه ای از آن در کتابخانه ملک موجود است. ویلیام تامسون40 به نسخه ای از آن به شماره 766 در موزه بریتانیا، ص 527 اشاره می کند41.
    لازم به ذکر است که بیرونی در استیعاب خود علاوه بر اسطرلاب زورقی از دو نوع اسطرلاب دیگر یاد می کند که به وسیله سجزی به شکلهای ماهی و شقایق دریایی ساخته شده اند. در حال حاضر دکتر لورچ42 به تحقیق درباره رساله پر اهمیتی از سجزی درباره اسطرلاب مشغول است ولی هنوز نتایج تحقیقات خود را منتشر نکرده است.

    نتیجه

    چنانکه از رسایل سجزی که تاکنون به دست ما رسیده است و اقوالی که از دیگر علمای بزرگ هم عصر وی در اختیار داریم، و نیز از طریق پژوهشهایی که به تناسب، پژوهشگران در مورد متون سجزی به انجام رسانده اند، حقایق روشنی درباره شخصیت علمی سجزی آشکار شده است. با توجه به اینکه پژوهش درباره سجزی همچنان ادامه دارد انتظار می رود در آینده ای نزدیک اطلاعات بیشتری در این زمینه فراهم گردد.
    با معرفی و تحلیل و بررسی برخی از کارهای انجام شده، تا آنجا که این تحقیق مختصر به ما امکان داده است، نشان داده ایم که سجزی در هر سه حوزه کاری خود یعنی ریاضیات، فلسفه ریاضی و نجوم نوآوری داشته و سهمی درخور در توسعه مرزهای دانش بشری ایفاء نموده است.
    در ریاضیات، سجزی توسیع دهنده «هندسه جبری» عرضه شده در کتاب دوم اصول اقلیدس به هندسه سه بعدی است. وی به اعتقاد اکثر پژوهشگرانی که در زمینه جبر هندسی او تحقیق کرده اند وی مبدع هندسه چهار بعدی است. سجزی برای نخستین بار از روش هندسه ثابت برای تثلیث زاویه بهره گرفت.
    سجزی در نجوم مخترع اسطرلاب زورقی، بر مبنای فرض حرکت وضعی زمین، است که در نوع خود و در عصر او بی نظیر است و درواقع قرنها قبل از کپرنیک عقیده حرکت وضعی زمین را اساس ساخت اسطرلاب خویش قرار داده است.
    وی در فلسفه ریاضی تنها نویسنده در شیوه های حل مسأله، در میان ریاضیدانان دوره اسلامی است و برخلاف عادت مرسوم ریاضیدانان عصر خویش، به همراه تعداد انگشت شماری از ریاضیدانان مسلمان مثل ابن سنان، سلف وی و ابن هیثم، خلف خود، به مسائل فلسفی دخیل در موضوعات ریاضی توجه داشته است.
    در خاتمه جا دارد اظهار امیدواری کنیم که با فعالیت پویای پژوهشکده ها و مؤسسات پژوهشی تاریخ علم ایران و نیز با حمایت مسؤولین بومی، خصوصا دانشگاه زابل، باب جدیدی در تحقیق و پژوهش درباره سجزی، ریاضیدان شهیر ایرانی قرن چهارم گشوده گردد. ولولا فضلُ اللّه علیکم و رحمة ما زکی مِنکم مِن احدٍ ابدا.

    فهرست منابع

    1 سجزی، ابوسعید، رساله سجزی در روش های حل مسائل هندسی، ترجمه انگلیسی از یان. پی. هوخندایک، مترجم فارسی محمد باقری، تهران، انتشارات فاطمی 1375.
    2 قربانی، ابوالقاسم، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی 1374
    3 قربانی، ابوالقاسم، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی، تهران، مرکز نشردانشگاهی 1375

    4 - Anboba. A. "Construction de l'heftagoon regulier par las Arabes au 4e Siecle de l'hegire, Revue de l'Histoire des sciences Arabes, VOl 2 , 1978.
    5 - Crozet, P. "L'Idee de dimension chez Al-Sijzi", Arabic sciences and Philosophy 3, combridge university Press, 1998
    6 - Crozet,P. A Propos des figures dans Les manuscrits arabs de geometric: L'exemple de sigÏzi, in yusuf Ibish, ed. Editiwg Islamic manuscripts on Science, London, 1999
    7 - Roshed. R. "AL sijzi et Maimonoide; Commentaire mathematique et philosophique de la proposition 11 - 14 des Conique de App.lonius" Arch . Internat. Hist. Sci. 37(1987), No 119
    8 - Samplonius, y. , "Al-sijzi" in Dictionary of Scientific Biography, 15 vds, New york: Charls Scribnes Sons, 1970-78
    9 - Sezgin, F. Geschichte des Arabischen Schrifitums, Band V: Mathe matik Bis Ca. 430 H., Leiden, Brill 1974.
    10 - Sezgin, F., Geschichte des Arabischen Schrifthums, Band V11: Astrologie - meteorologie und verwondtes, Bis ca. 430H. Leiden Brill 1979.
    11 - Sezgin, F, Collection of Geometrical works by Al-sijzt, introduction by J.P. Hogendijk, Publications of the Institute for the History of Arabic Islamic Sciences, series c.vol. 64, Francfurt, Germany 2000.
    12 - Hogendijk, J.P. "Greek and arabic construetions of the regular heptagon" Archive for the history of exact science, 30 , 1984
    13 - Hogendijk, J.P. "review of rosenfeld's" the geometric Algebra of as -sigzi" (Russian), mathsci Net Mathematical Reviews on the web, Ams 2000.
    پی نوشتها

    1 سجزی، 1375، مقدمه، صفحه هفت.
    2 قربانی، 1375، ص 253.
    3 - YVONN E Old-Syamplonius
    4 - Hogcndijk
    5 برای اطلاعات بیشتر درباره قضیه شکل القطاع و «قضیه سینوسها در مثلث کروی»، «قضیه سینوسها در مثلث سطح و شکل منحنی رجوع شود به [قربانی، 1374، صص 224 204]
    6 قربانی، 1375، ص 118.
    7 سجزی، 1375، مقدمه ص هفت.
    8 کوزه، 1999، ص 131
    9 سجزی، 1375، مقدمه ص شش.
    10 - Rozenfel'd
    11 - Sofarov
    12 - Slavalin
    13 روز نفلد...، 1985، به نقل از هوخندایک، 2000، ص 1.
    14 قربانی، 1375، ص 252.
    15 - P.Crozet
    16 - CRNS
    17 کروزه، 1993، صص 286 251.
    18 سمپلونیوس، DSB، ص 431.
    19 سجزی، 1375، مقدمه ص شش.
    20 رئیس مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه (CRNS).
    21 این مقاله ابتدا در سال 1986 در کنفرانس در مرکز تاریخ علم و فلسفه عربی در فرانسه ارائه شده است.
    22 برای اطلاعات بیشتر راجع به تثلیث زاویه و هندسه متحرک رجوع شود به [قربانی 1374، صص 306 289 و صص 6 24].
    23 برای اطلاعات بیشتر پیرامون تثلیث زاویه و هندسه متحرک رجوع شود به [قربانی، 1374، صص 306 289] و [قربانی، 1370، صص 6 24].
    24 هوخندایک، 1984، صص 221 218 و انبوبا، ص 266.
    25 کتاب احمد بن محمد بن عبدالجلیل سجزی فی... الهندسه، ترجمه فارسی از محمد باقری، ترجمه انگلیسی ازیان. پی. هوخندایک، فاطمی، 1375.
    26 سجزی، مجموعه رسائل الهندسیه، چاپ از فؤاد سزگین با مقدمه یان. پی. هوخندایک، فرانکفورت، آلمان 2000 میلادی.
    27 - A.Sedillot.
    28 رشدی راشد، 1986، ص 8 267.
    29 کروزه، 1999، ص 132.
    30 سجزی، 1375، مقدمه ص شش.
    31 - G. Polya.
    32 و 33 هر دو کتاب فوق به فارسی ترجمه شده است اولی توسط زنده یاد احمد آرام، (انتشارات کیهان، 1366) و دومی توسط استاد پرویز شهریاری، (انتشارات فاطمی 1366).
    34 رشدی راشد، 1978، ص 268.
    35 قربانی، 1375، ص 252.
    36 بیرونی در استیعاب به نقل از قربانی، 1375، ص 252.
    37 مراکش، به نقل از قربانی، ص 253. تأکید از نگارنده است.
    38 ابوریحان بیرونی در استیعاب، به نقل از قربانی، 1375، صص 3 252.
    39 سمپلونیوسن، 1980، ص 221.
    40 - Willoam Thomson.
    41 تامسون، 1930، ص 48.
    41 - Lorch.




    یادش بخیر این صحنه های توتن سواری در دریاچه مقدس هامون


    سیستونی مشمه وه جز خودخا کسِِِ ره نداره/دس خه بل در دس مه نو بگک یا علی

  16. کاربر روبرو از پست مفید سیستانیها سپاس کرده است .

    admin (پنجشنبه ۲۵ اردیبهشت ۹۳)

  17. #9
    کاربر ســایت مدال ها:
    Master Tagger

    تاریخ عضویت
    ۹۱-دی-۲۵
    نوشته ها
    2,085
    امتیاز
    18,642
    سطح
    86
    Points: 18,642, Level: 86
    Level completed: 59%, Points required for next Level: 208
    Overall activity: 16.0%
    دستاوردها:
    Tagger First ClassOverdriveCreated Blog entry10000 Experience PointsVeteran
    نوشته های وبلاگ
    26
    سپاس ها
    5,762
    سپاس شده 4,124 در 1,467 پست


    شهرستان زابل در شمالي ترين نقطه استان پهناور سيستان و بلوچستان، خواستگاه يكي از مهم ترين استوره هاي ايران يعني، رستم است. اين شهرستان باقدمتي چند هزار ساله ميراث دار تمدنهاي درخشاني در دورانهاي تاريخ همچون تمدن شهر سوخته است. در اين شهرستان كوه خواجه كه گفته مي شود احتمالا رصدگاه زرتشت بوده و وجود منجميني همچون ابوسعيد سجزي نشان مي دهد از ديرباز تاكنون توجه زيادي به دانش اخترشناسي مي شده است. ابوسعيد سجزي كه در حدود يك هزار سال قبل به نظريه حركت وضعي زمين اعتقاد داشته و حتي ابزارهايي را هم با همين قابليت ساخته است، كه مهم ترين آنها استرلاب زورقي مي باشد. وجود پيشينه اي غني و آسماني شفاف و بدون ابر در مدت زيادي از سال دانشگاه زابل را برآن داشته تا در فاصله حدود 30 كيلومتري جنوب شرقي شهر زابل رصدخانه اي را به افتخار اين منجم ايراني بنا كند. اين رصدخانه در عرض جغرافيايي 30 درجه و 50 دقيقه شمالي و طول جغرافيايي 61 درجه و 43 دقيقه شرقي در كنار آبگيرهاي مصنوعي به نام چاه نيمه قرار گرفته است. دانشگاه زابل در اين منطقه مجتمعي آموزشي پژوهشي بقيه اله الاعظم را احداث نموده كه هم اكنون رصدخانه دانشگاه زابل را در خود جاي داده است. اگرچه كلنگ احداث اين رصدخانه در اوايل سال 1384 به زمين زده شد. و در اسفندماه همان سال نيز راه اندازي گرديد. اما فعاليت اين مجموعه پس از اصلاحات ساختار گنبد رصدخانه و استقرار تلسكوپ اصلي در سال 1387 آغاز گرديد.زيربناي اين مجموعه حدود 160 متر مربع مي باشد. در طبقه اول سالن مركزي كه به عنوان نمايشگاه نيز از آن استفاده مي شود حدود 60 متر مربع بوده و در اطراف آن يك كلاس آموزشي با زير بناي حدود 40 متر مربع ، اتاق كار ، اتاق استراحت كاركنان و آبدارخانه قرار گرفته است. گنبد يك جداره از جنس آلومينيم به قطر 3 متر در طبقه دوم تلسكوپ اصلي رصدخانه را در خود جاي داده است. تلسكوپ اصلي از نوع MIDE LX200 GPS با قطر دهنه 14 اينچ مي باشد. كه از يك دوربين CCD از نوع SBIG جهت تصويربرداري با تلسكوپ اصلي استفاده مي شود.



    يك دستگاه تلسكوپ از نوع MIDE LX200 GPS با قطر دهنه 8 اينچ ، يك تلسكوپ نيوتني كوچك ، يك دوربين دوچشمي 100*25 ، و دو دوربين دوچشمي 80*20 ، حدود 200 جلد كتاب نجومي و بانكي شامل حدود 300 نسخه نرم افزار و فيلم آموزشي نجومي مهم ترين تجهيزات نجومي اين مجموعه را تشكيل مي دهد.
    استقرار اين مجموعه در يكي از شرقي ترين نقاط ايران و آسماني به دور از آلودگي نوري موقعيت ويژه اي را به اين مجموعه مي دهد. چراكه از يك سوي بعضي از پديده ها را شايد بتوان در ايران فقط در اين موقعيت جغرافيايي رصد نمود. و از سوي ديگر تا فاصله 12 كيلومتري اين مجموعه منبع آلودگي شايان توجهي وجود نداشته و تا شعاع چندصد كيلومتري نيز منابع آلودگي نوري همچون شهرهاي بزرگ ايران وجود ندارد. با اين وجود رطوبت آبگيرهاي چاه نيمه و غبار در هنگام وزش بادهاي 120 روزه تا حدودي فعاليت اين مجموعه را تحت تاثير قرار مي دهد.
    اين مجموعه با برخورداري از تجهيزات و امكانات اقامتي مناسب پذيراي گروههاي نجومي مي باشد.
    تلفن مركز پيام مجتمع آموزشي پژوهشي بقيه اله الاعظم دانشگاه زابل 3272222 - 0544


    یادش بخیر این صحنه های توتن سواری در دریاچه مقدس هامون


    سیستونی مشمه وه جز خودخا کسِِِ ره نداره/دس خه بل در دس مه نو بگک یا علی

  18. کاربر روبرو از پست مفید سیستانیها سپاس کرده است .

    admin (پنجشنبه ۲۵ اردیبهشت ۹۳)

  19. #10
    کاربر ســایت مدال ها:
    Master Tagger

    تاریخ عضویت
    ۹۱-دی-۲۵
    نوشته ها
    2,085
    امتیاز
    18,642
    سطح
    86
    Points: 18,642, Level: 86
    Level completed: 59%, Points required for next Level: 208
    Overall activity: 16.0%
    دستاوردها:
    Tagger First ClassOverdriveCreated Blog entry10000 Experience PointsVeteran
    نوشته های وبلاگ
    26
    سپاس ها
    5,762
    سپاس شده 4,124 در 1,467 پست
    ابوسعيد سجزي
    موضوع:
    پديدآورنده:
    ناشر:
    اميركبير، كتابهاي جيبي
    80 صفحه - جيبي (شوميز) - چاپ 1 - 3000 نسخه 7 -318-303-964-978
    978-964-303-318-7
    تاريخ نشر:29/04/90
    قيمت پشت جلد :10500 ريال
    كد ديويي:509.12
    زبان كتاب:فارسي
    محل نشر:تهران - تهران
    صفخات اوليه كتاب معرفي مختصر كتاب:
    اين کتاب که موضوع آن شرح سرگذشت «احمد بن محمد سجزي» است، بيستمين جلد از مجموعة «آفرينندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ايران» است. نويسنده در اين نوشتار، پس از نگاهي به تاريخ نجوم در جهان و ايران، تاريخ تأليف و ترجمه در زمينة نجوم را در دوران اسلامي بررسي کرده و اوضاع سياسي، اجتماعي و فرهنگي ايران در قرون چهارم و پنجم هجري را بيان کرده است. در ادامه به شرح زندگي «ابوسعيد سجزي» و مقام علمي وي به عنوان يکي از منجمان بزرگ ايراني پرداخته و پس از ذکر نوآوري*هاي وي در علم نجوم، آثار او را معرفي کرده است.

    یادش بخیر این صحنه های توتن سواری در دریاچه مقدس هامون


    سیستونی مشمه وه جز خودخا کسِِِ ره نداره/دس خه بل در دس مه نو بگک یا علی

  20. کاربر روبرو از پست مفید سیستانیها سپاس کرده است .

    admin (پنجشنبه ۲۵ اردیبهشت ۹۳)

صفحه 1 از 2 12 آخرینآخرین

اطلاعات موضوع

کاربرانی که در حال مشاهده این موضوع هستند

در حال حاضر 1 کاربر در حال مشاهده این موضوع است. (0 کاربران و 1 مهمان ها)

موضوعات مشابه

  1. مقررات بازی خسو , بازی خسو یک بازی سنتی و کهن در بین سیستانیان
    توسط خسو خسو در انجمن کارگروه تهیه و تدوین آئین نامه و مقررات بازی
    پاسخ ها: 51
    آخرين نوشته: سه شنبه ۱۴ مرداد ۹۳, ۱۱:۵۸
  2. عکس بازی خسو خسو؛بازی سنتی سیستانیان
    توسط سيستاني هاي گلستان در انجمن فرهنگ وآداب و رسوم سیستانیها
    پاسخ ها: 11
    آخرين نوشته: سه شنبه ۲۰ فروردین ۹۲, ۲۰:۱۰
  3. بازی خسووگیم شماری,ورزش خسو وقوانین بازی
    توسط مربي خسو در انجمن کارگروه تهیه و تدوین آئین نامه و مقررات بازی
    پاسخ ها: 0
    آخرين نوشته: یکشنبه ۲۹ آبان ۹۰, ۲۰:۰۷
  4. بازی خسو,آغازگر بازی کیست؟
    توسط يعقوب ليث سيستاني در انجمن گوناگون
    پاسخ ها: 1
    آخرين نوشته: چهارشنبه ۲۵ آبان ۹۰, ۱۷:۴۳
  5. پاسخ ها: 0
    آخرين نوشته: چهارشنبه ۱۸ آبان ۹۰, ۲۰:۴۳

علاقه مندی ها (Bookmarks)

علاقه مندی ها (Bookmarks)

مجوز های ارسال و ویرایش

  • شما نمیتوانید موضوع جدیدی ارسال کنید
  • شما امکان ارسال پاسخ را ندارید
  • شما نمیتوانید فایل پیوست کنید.
  • شما نمیتوانید پست های خود را ویرایش کنید
  •